Genetikte Soy Ağacı çiziminde bazı kurallar vardır.
Bunlar;
Erkek kareyle gösterilir.
Dişi yuvarlakla gösterilir.
Hasta bireyler koyu renkle gösterilir.
Anne ve baba çizgiyle birleştirilir.

Aşağıdaki şekle bakarak kuralları gözlemleyelim.

Soy ağacı kalıtımdaki çaprazlama yönteminin çizim yapılmış halidir.
Çaprazlama yöntemiyle soy ağacının nasıl doldurulduğuna bakalım

Dişi: Aa
Erkek: aa genotipinde olsun. Bunları çaprazladığımızda genetik kodlar;
Aa, Aa, aa, aa şeklinde olur.

Bir de aynı olayı soy ağacı üzerinde görelim.

Görüldüğü gibi her çocuğa biri anneden diğeri babadan gelen iki gen aktarılmaktadır.

Soy ağacı kullanarak bir ailenin çeşitli bireyleri arasındaki gen  ilişkisi daha iyi anlaşılabilir.

Bu konuda bir soru çözelim.

ÖRNEK: Aşağıda bir soy ağacı gösterilmiştir.

Çocuklara ait genotipler verildiğine göre anne ve babanın genotiplerini bulun.
CEVAP: Çocuklara ait genlerden biri anneden diğeri babadan gelmiştir.
SS genlerinin biri anneden diğeri babadan geldiğine göre hem annede hem de babada S geni vardır.
ss genleri için de aynısını düşünürsek anne ve babada s geni de bulunmaktadır.
O alde Anne Ss, Baba Ss genotipine sahiptir.

Kalıtımın net bir tanımını yaparsak: Bir canlının doğuştan getirdiği özellikleri yavru canlılara aktarmasına kalıtım denir.
Genetik: Kalıtımla ilgili araştırmalar yapan bilim dalına genetik veya kalıtım bilimi denir.

Kalıtımla ilgili ilk çalışmaları yapan Gregor Mendel’dir.
Mendel bezelyelerle yaptığı deneylerde anne babadan yavrulara geçen özelliklerin hangi kurallara bağlı olduğunu bulmaya çalışmıştır.

Mendel Neyi Buldu?
Mendel’in genetik alanında yaptığı buluşu aşağıdaki örnekle açıklamaya çalışalım.

Yukarıdaki şekli inceleyelim.
Renkli ve beyaz çiçek tozlaştırılıp 1. kuşak elde edilmiş.
1. kuşak renkli bir çiçektir.
1. kuşakta elde edilen renkli çiçek  kendiyle tozlaştırıldığında 2. kuşak elde ediliyor.
2. kuşakta 3 çiçek renkli olurken bir tane de beyaz çiçek oluşuyor.
Dikkat edersek  başlangıçtaki  beyaz renk özelliği ilk kuşakta kendini göstermese de sonradan ortaya çıkmıştır.
Bu olay bazı özelliklerin nesilden nesile geçtiğinin kanıtıdır.
İnsanlar için de benzer örnekler verilebilir.  Kendi özelliklerimizden bazıları bize dedelerimizden geçmiştir.

Kalıtsal Özellik: Nesilden nesile aktarılan özelliklere denir.
Örneğin: Kan gurubu, saç şekli, göz rengi, parmak izi, cinsiyet, bitkilerin çiçek rengi, tohum şekli, dil yuvarlayabilme özelliği, kulak memesinin ayrık ya da yapışık olması, renk körlüğü vb.

GEN: DNA  üzerine bazı bölümler belirli bir vücut özelliğini belirtir.

Kalıtsal özelliklerimizin tamamı genler tarafından belirlenir. Her vücut özelliğimiz biri anneden diğeri babadan gelen genler yardımıyla oluşur.

Baskın Gen: İlk kuşakta kendi özelliğini ortaya çıkarabilen genlerdir.
Baskın genler büyük harflerle gösterilir. ( Örneğin S, K, B gibi )
Çekinik Gen:  Baskın genle birlikte bulunduğunda kendi özelliğini gösteremeyen genlerdir. Çekinik genler sadece yalnızken kendi özelliklerini gösterir.
Çekinik genler küçük harflerle gösterilir. ( Örneğin s, k, b gibi )

Genotip: Canlının sahip olduğu gen yapısıdır.
Fenotip:  Canlının sahip olduğu gen yapısının dış görünüşe yansımasıdır.
Örneğin saç renginin sarı olması, kan gurubunun AB olması, saç şeklinin kıvırcık olması

Saf Döl = Homozigot Döl: Vücudumuzda her kalıtsal özellik biri anneden diğeri babadan gelen genler tarafından belirlenmekte olduğını belirtmiştik. Yani her kalıtsal özellik bir çift gen tarafından belirlenir.
Eğer bu genlerin her ikisi çekinik veya ikisi de baskınsa bu gen saf döl veya homozigot döl olarak adlandırılır.
Örneğin: AA, aa, BB, bb gibi genler saf döldür.

Melez Döl = Heterozigot Döl: Kalıtsal karakterleri taşıyan genlerden biri baskın diğerinin çekinik olmasıdır.
Örneğin: Aa, Bb gibi.
Melez döllerde sadece baskın genin özelliği dış görünüşe yansır.

Genlerin özellikleri

• DNA’nın bir vücut özelliğini belirten bölümüne gen denir.
• Her kalıtsal özellik anne ve babadan gelen iki gen tarafından belirlenir.
• Genlerden özelliğini dış görünüşe yansıtanlara baskın gen denir.
• Genlerden gizli kalanına çekinik gen denir.
• Baskın genler büyük harfle, çekinik genler küçük harfle gösterilir.
• Genler yazılırken baskın gen başa yazılır. Aa gibi.
• Canlının sahip olduğu gen yapısına genotip denir.
• Genlerin dış görünüşe yansımış haline fenotip denir.

-

1. Mitoz bölünme vücut hücresinde – mayoz bölünme üreme ana hücrelerinde gerçekleşir.

2. Mitoz bölünme büyüme, yaraların iyileşmesi ve tek hücrelilerde üreme için gerçekleşir. – Mayoz bölünme üreme hücresi oluşturur.

3. Mitoz bölünmede kromozom sayısı sabit kalır. – Mayoz bölünmede kromozom sayısı yarıya iner.

4. Mitoz bölünmede genetik farklılık yoktur. – Mayoz bölünmede genetik farklılık (çeşitlilik) vardır.

5. Mitoz bölünmede parça değişimi görülmez. – Mayoz bölünmede görülür.

6. Mitozda 2 yeni hücre oluşur. – Mayozda 4 yeni hücre oluşur.

7. Mitoz bölünme 1 aşamadan oluşur. – Mayoz bölünme 2 aşamada gerçekleşir.

8. Mitoz bölünme hayat boyu devam eder. – Mayoz ergenlikle başlar ve üreme yeteneğinin bittiği yaşlılık aşamasına kadar devam eder.

9. Mitozda kardeş kromatitler birbirinden ayrılır. – Mayozda homolog kromozomlar birbirinden ayrılır.

10. Mitoz bölünme tüm canlılarda görülür. – Mayoz eşeyli üreyen canlılarda görülür.

-

1. Şekilde atlara ait üreme döngüsü gösterilmiştir.

Numaralandırılmış Bölümlerin isimleri hangi seçenekte doğru verilmiştir?
____________ I                   II                     III
A)                Mayoz              Mitoz               Döllenme
B)                Mayoz           Döllenme              Mitoz
C)                Mitoz            Döllenme             Mayoz
D)                Mayoz              Mitoz               Döllenme

2. Aşağıdakilerden hangisi mayoz bölünmede gerçekleşmez?
A) DNA’nın kendini eşlemesi
B) Dört yeni hücrenin oluşması
C) Üreme organlarında gerçekleşir.
D) Vücut hücrelerinde görülür.

3. Aşağıda mayoz bölünmeye ait bazı aşamalar verilmiştir.

Bu aşamaların gerçekleşme sırası hangi seçenekte doğru verilmiştir?
A) I, II, III, IV
B) IV, III, II, I
C) III. II, IV, I
D) II, III, I, IV

4. 
I. Kromozom sayısı değişmez
II. Çeşitlilik sağlar.
III. İki aşamadan oluşur.
IV. Parça değişimi görülür
Yukarıda verilenlerden hangisi mayoz bölünmede görülür?
A) Yanlız I
B) II ve III
C) III ve IV
D) II, III, IV

5.

Mayoz bölünmede numaralandırılmış bölümlerden hangisi mitoz bölünmeye benzer?
A) I
B) II
C) III
D) IV

6. Soğan bitkisinin üreme hücresinde 8 kromozom vardır.
Bu bitkinin yaprak hücresinde kaç kromozom vardır.
A) 3
B) 6
C) 9
D) 12

7. 

Yukarıdaki şekilde mayoz bölünmede gerçekleşen parça değişimi gösterilmiştir.
Parça değişimin canlılar için önemi nedir?
A) Eşey hücrelerinde meydana gelir.
B) Kromozom sayısının sabit kalmasını sağlar.
C) Çeşitliliği sağlar.
D) Sitoplazma bölünmesinin sağlar.

8. Üremeyle ilgili bazı özellikler verilmiştir.
I. Mayoz bölünme
II. Döllenme
III. Parça değişimi

Bu kavramların hangisi eşeyli üremede görülür?
A) I ve II
B) II ve III
C) I ve III
D) I, II ve III

 9. Aşağıdakilerden hangisi mayoz bölünme sonucu meydana gelir?
A) Zigot
B) Embriyo
C) Yumurta
D) Doku

10. Mayoz bölünmeyle ilgili hangi bilgi yanlıştır?

11. Aşağıdaki Canlıların hangisinde mayoz bölünme meydana gelmez?
A) İnsan
B) Hayvanlar
C) Bakteriler
D) Bitkiler

12. “Mayoz bölünme canlıların kalıtsal özelliğinin artmasını sağlar” hipotezini
aşağıdaki yargılardan hangisi destekler.
A) Mayozda dört hücre oluşur.
B) Kromozomlarda parça değişimi gerçekleşir.
C) Kromozom sayısı yarıya iner.
D) İki aşamada gerçekleşir.

13.  Bir bebeğin meydana gelme şeması verilmiştir.

Yukarıdaki şekle göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) 1′de mayoz bölünme gerçekleşir.
B) Her aşamada kromozom sayısı sabit kalır.
C) 3 ve 4′te mitoz bölünme vardır.
D) 2′de döllenme gerçekleşir.

14. Bir ailedeki kardeşlerin farklı özellikte olmasında
I. Mayoz
II. Döllenme
III. Mitoz
Faktörlerinden hangisi etkilidir?
A) Yanlız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III

15. Bir bebeğin oluşum sürecinde mitoz, mayoz ve döllenmenin sıralaması hangi seçenekte doğru sıralanmıştır?
A) Mitoz – Döllenme – Mayoz
B) Mayoz – Döllenme – Mitoz
C) Döllenme – Mitoz – Mayoz
D) Mitoz – Mayoz – Döllenme

Play All tuşuyla bölünmenin tamamını izleyebilir ya da ok tuşuyla yavaş yavaş ilerleyebilirsiniz.

Mayoz Bölünmenin Amacı: Canlıların üreme hücreleri oluşturmasını sağlamak. Sperm ve yumurta mayoz bölünmeyle gerçekleşir.
Mayoz Bölünme Nerede Olur? 
Mayoz, eşeyli üreyen canlıların üreme organlarındaki hücrelerde gerçekleşir. Erkeklerde testis, dişilerde yumurtalık mayozun yeridir.

Mayoz Bölünmenin Aşamaları

1. Mayozun Başlangıcında hücre bölünmeye hazırlanır.

2. Homolog kromozomlar yan yana gelerek birbiri üzerinde kıvrılır.

3. Kıvrılan kromozomlar arasında parça değişimi gerçekleşir. Sonra kromozomlar hücrenin ekvator hizasına dizilir.
Parça değişimi, mayoz sonucu oluşan hücrelerin genetik yapısının ana hücreden farklı olmasını sağlar.

4.  Homolog kromozomlar kutuplara doğru çekilmeye başlar. Homolog kromozomların ayrılması mayozda kromozom sayısının yarıya inmesini sağlar.

5. Sitoplazma bölünmesi gerçekleşir. Burada oluşan iki hücrede kromozom sayısı yarıya inmiştir. Yani yeni hücreler n kromozomludur.

Bu aşamadan  sonra mayoz bölünmenin ikinci aşaması başlar. Buna MAYOZ -2 denir.
Mayoz 2 tıpkı bir mitoz bölünme gibi gerçekleşir. n kromozomlu olan 2 hücre mayoz ikide yine n kromozomlu 4 hücreye dönüşür.

Mayoz 2′nin aşamaları (bu aşamalar mitoz bölünmenin aynısı olduğu için açıklanmamıştır)

Mitoz Bölünmenin Özellikleri

• 2n kromozomlu hücrelerde görülür.
• Üreme ana hücrelerinde görülür.
• 2n kromozomlu hücreler n kromozomlu hale gelir.
• Sperm, yumurta ve bitkilerde polenlerin oluşmasını sağlar.
• Sperm ve yumurta n kromozomlu olduğu için mayoz geçiremez.
• Bir hücre ard arda 2 defa mayoz geçiremez.
• Mayozda parça değişimi (crossing over) gerçekleşir.
• Mayzoda homolog kromozomlar birbirinden ayrılır.
•  Oluşan hücrelerin genetik yapısı değişir.
• 4 yeni hücre oluşur.
• Eşeyli üreyen canlılarda görülür.
• İnsanda ergenlik dönemiyle beraber mayoz bölünme gerçekleşmeye başlar.
• Mayoz 1 ve Mayoz 2 şeklinde iki aşamaya ayrılır.

-

1. Aşağıda bazı çaprazlama örnekleri verilmiştir.

I.    AA   x   aa
II.  Aa    x  Aa
III. Aa    x  aa

Yukarıdaki çaprazlamalardan hangisi ya da hangilerinde çekinik yapılı yavrular oluşur?
A) Yanlız I
B) Yanlız II
C) II ve III
D) Hepsi

2. Aşağıdaki çaprazlamaların hangisinde asla baskın karakterli birey oluşmaz?
A) aa  x  AA
B) Aa  x  Aa
C) Aa  x  aa
D) aa  x  aa

3. 

Yukarıdaki soy ağacına göre aşağıdakilerin hangisinin arasında kan bağı yoktur?
A)  8 – 11
B) 4 – 8
C) 6 – 10
D) 5 – 11

4. Kahverengi gözlü bir babayla mavi gözlü annenin çocuklarının hepsi kahverengi gözlü olmuştur.
Bu durumu aşağıdaki seçeneklerden hangisi en iyi açıklar?
A) Kahverengi göz rengi maviye göre baskındır.
B) Babanın göz rengi geni homozigot baskındır.
C) Annenin göz rengi geni baskındır.
D) Anne ve babanın göz rengi çekiniktir.

5. Renk körü bir babayla taşıyıcı bir anneden doğacak çocukların yüzde kaçı renk körü olur?

A) 0
B) 25
C) 50
D) 100

6.

Yukarıdaki canlılar için aşağıdakilerden hangisi ortak değildir?
A) Eşeyli üremeleri
B) Genetik özelliklerini gelecek nesillere aktarabilmeleri
C) DNA’daki gen sayıları
D) Tüketici canlı olmaları

7. 
I.   Bb   x   Bb
II.  BB    x  bb
III. Bb    x  Bb

Yukarıdaki çaprazlamaların hangisinde % 50 oranında melezdöl(heterozigot) oluşur?
A) Yanlız II
B) II ve III
C) I ve II
D) I ve III

8. Aşağıdaki tabloda bezelyelerin tohum şekli ve rengi verilmiştir.

tabloda X ve Y yerine hangi ikisi yazılmalıdır?

__          X                            Y

A)     Fenotip                 Genotip
B)     Baskın gen         Çekinik gen
C)     Çekinik gen         Baskın gen
D)         Gen                 Melez döl

9. Aşağıdaki özelliklerden hangisi kalıtsal değildir?
A) Göz rengi
B) Kan grubu
C) Saç rengi
D) Yaşam süresi

10. Aşağıda bazı genetih hastalıklar verilmiştir.
I. Hemofili
II. Down Sendromu
III. Orak hücreli anemi
Yukarıdaki hastalıklardan hangisi kromozom sayısı fazlalığından meydana gelmez?
A) Yanlız I
B) I ve II
C) I ve III
D) I, II ve III

11. Aşağıda döllenme sırasında dişi ve erkekten gelen genler gösterilmektedir.
Bu seçeneklerden hangisinde sağlıklı bir insan dünyaya gelir?

12. Kalıtsal özelliklerin gelecek nesillere aktarılmasını sağlayan genlerle ilgili açıklamalarda hangisi yanlıştır?
A)
 Her türün kendine özgü genleri vardır.
B)
 Kromozomlarda çok sayıda gen bulunur.
C)
Genler canlıların çeşitliliğini sağlar.
D)
 Bir vücut özelliğinin oluşmasını yalnız bir gen belirler.

Atomlar son katmanlarının tam dolu olmasını ister.
(Buna atomların kararlı hale geçmek istemesi de denir.)
Soy gazlar hariç bütün atomların katmanlarında boşluk vardır.
Bu boşluğu doldurmak için atomlar başka atomlarla kimyasal bağ yapar.
Bir atom ya iyonik ya da kovalent bağ yapar.

Hangi atomlar kovalent bağ yapar?
Elektron eksiği bulunan atomların yaptığı kimyasal bağa KOVALENT BAĞ denir.
Aşağıdaki şekilleri inceleyelim.

Yukarıda görüldüğü gibi iki atomun da elektrona ihtiyacı vardır.
Bu iki atom kararlı hale geçmek için birer elektronlarını ortaklaşa kullanmak ister.
Sonuçta aşağıdaki gibi bir kimyasal bağ gerçekleşir.

Hidrojen (H) ve Klor (Cl) birleşerek Hidrojen klorür isimli kovalent bağlı bileşiği oluşturdu.

Kovalent Bağ Çeşitleri

Tekli kovalent bağ
Ortaklaşa kullanılan elektronlar bir çifttir.

Hidrojenin tek katmanı vardır. Bu katmanda da sadece 1 elektronu bulunur.
Atomların 1. karmanı en fazla 2 elektron alabilir. Yani hidrojenin 1 elektrona daha ihtiyacı vardır.
Kendisi gibi başka bir hidrojen atomu bularak birer elektronlarını ortaklaşa kullanırlar. Böylece ikisinin de 2 tane elektronu varmış gibi olur.
İkili Kovalent Bağ
Ortaklaşa kullanılan elektronlar iki çifttir.

Yukarıdaki atomların son katmanlarında 6 elektronları vardır. Yani 2 elektron daha aramaktadırlar.
İkişer elektronlarını ortaklaşa kullanarak kararlı yapıya geçerler.

Üçlü kovalent bağ
Üç çift elektron ortaklaşa kullanılır.

Bu atomların son katmanlarında 5 elektronları var. Kararlı olmaları için 8 olması gerekir.
başka bir atomla üçer elektronu ortak kullanarak kararlı hale geçebilirler.

Polar ve Apolar Kovalent Bağ
Polar kelimesi “kutuplu” anlamına gelmektedir.

Polar Kovalent Bağ
Eğer kovalent bağ yapan atomlar farklı atomlarsa polar kovalent bağ adı verilir

Apolar Kovalent Bağ
Kovalent bağı oluşturan atomlar aynı türse polar kovalent bağ oluşur.

Kovalent Bağın Özellikleri

• Ametallerin kendi aralarında yaptığı bağ çeşididir.
• Elektron ihtiyacı olan atomlar arasında gerçekleşir.
• - yüklü atomlar arasında gerçekleşebilir.
• Polar ve apolar olanları vardır.
• Aynı cins atomlar arasında gerçekleşebilir.
• Elektronlar ortaklaşa kullanılır.

_________________________
Diğer Konular

• Kovalent Bağ Video
• İyonik Bağ
• İyonik Bağ Video
• Kimysal Bağlar

Elektrikten ışık nasıl elde edilir?
Ampul elektrik akımını ışığa dönüştüren alettir.

Akkor filamanlı ampullerde elektrik akımı ampulden geçerken filamanın ısınarak akkor hale gelmesi sonucu çevreye ışık yayar. Bu ampullerde elektrik enerjisinin % 95′i ısı enerjisine dönüşürken ancak %5′i ışığa dönüşür. Bu yüzden akkor filamanlı(sarı ışık yayan) ampuller çok elektrik tüketir.

Tasarruflu ampül olarak da bilinen kompakt floresan lambalar bildiğimiz floresan lambaların küçültülmüş halidir. “Kompakt” kelimesi küçük bir alana sığdırılmış anlamında kullanılmaktadır.
Floresan lambaların içinde az miktarda cıva elementi ve bazı soygazlar bulunur. Ayrıca camın iç yüzeyi fosfor tabakasıyla kaplanmıştır.
Flüoresanın içindeki + ve – yüklü iletkenlerden(elektrot) geçen akım cıva atomuyla etkileşerek morötesi bir ışın yayınlar. Camdan geçen ve fosforla etkileşen morötesi ışın görünür hale gelir.
Floresan lambalar elektrik enerjisinin büyük bir kısmını ışığa dönüştürdüğü için elektrik tasarrufu sağlar.

Bazen ısı yayan kaynaklar da ışık yayarlar. 6. sınıf ışık konusunu hatırlarsak ısının ışıma yoluyla yayıldığını hatırlayabiliriz.

1.

Yukarıdaki şekilde K, L, M ilş gösterilen kavramlar hangi şıkta doğru verilmiştir?

_____  K                               L                               M
a)   Mayoz                        Mitoz                         Mitoz
b)   Mitoz                         Mayoz                       Mayoz
c)   Mayoz                       Mayoz                        Mitoz
d)  Mitoz                           Mitoz                        Mayoz

2. Öğretmeni Hüsamettin’i tahtaya kaldırır ve aşağıdaki resimde gördüğünüz kavramları yazmasını ister. Sonra da bu kavramların hangilerinin mitoz bölünmeyle alakalı olduğunu sorar. Hüsamettin hangi cevabı verirse doğru söylemiş olur?

a) Yanlız III                          b) I ve II
c) Iı ve IIII                           d) I, II ve III

3. 2n = 20 kromozomlu bir hücre peşpeşe 4 mitoz bölünme geçirirse hücre sayısı ve kromozom sayısı kaç olur?
_____HÜCRE SAYISI________KROMOZOM SAYISI
a)                   8                                                 10
b)                  16                                                20
c)                   32                                               10
d)                   16                                               10

4.

Yası Solucandan(planarya) kopan parça yeni bir canlı meydana getirebilmektedir. Bu tür üremelere eşeysiz üreme denir.
Eşeysiz üremeyle ilgili olarak;

1. Yeni oluşan planaryanın kalıtsal özelliklerin birbirinin aynısıdır.
2. Oluşan canlıların genetik yapıları ata canlıdan farklıdır.
3. Kopan parçaların büyüyerek yeni canlı oluşturmasında mitoz bölünme etkilidir.

a) 1          b) 2               c) 1 ve 2                  d) 1 ve 3

5. Aşağıdaki çocuklardan hangisinin Mitoz bölünmeyle ilgili söylediği doğrudur?

6.

Yukarıdaki şekilde bölünen bir hücre gösterilmiştir. Bununla ilgili hangisi yanlıştır?

a) Bir mitoz bölünmedir.
b) Bölünme sonrası kromozom sayısı değişmemiştir.
c) Oluşan hücrelerin kalıtsal özellikleri ana hücreyle aynıdır.
d) Oluşan yeni hücreler üreme hücreleridir.

7.

Yukarıdaki şekilde sitoplazma bölünmesi gösterilen 1 ve 2 nolu hücrelerle ilgili olarak hangisi doğrudur?
a) 1 nolu hücre 2. hücreyle aynı genetik özelliktedir.
b) 1. hücre hayvan hücresidir.
c) 2. hücre yumurta hücresi olabilir.
d) İki hücre de aynı canlıya aittir.