Bu yazıda gerek insan kaynaklı gerekse doğal nedenlerle nesli tükenmiş hayvanlara örnekler verilecektir.

Dinozorlar

Etobur ve otobur türleri vardır. Büyük cüsseli hayvanlardı. Günümüzden 65 milyon yıl önce yok oldular. Tanımlanan 700 türü varır. Yok olmalarına gök taşı çarpması sonrasında yaşanan çevre felaketi neden olduğu düşünülmektedir. Dinozorlar zamanında insanlar henüz evrimleşmemişti.

Dodo Kuşu

17.Yüzyıl sonunda soyu tükenmiştir. 1 metre uzunluğunda 20. kg ağırlında uçamayan bir kuş türüdür. Afrika kıtasına bağlı bir ada ülke olan Mauritius’ta yaşadılar. İnsanların adaya gelişiyle avlanma nedeniyle 200 yıl içinde türleri tamamen yok oldu

Mamut

4-5 metre buyunda, 8 ton ağırlığındadır. Milattan önce 1700’lü yıllarda nesli tükenmiştir. Günümüzdeki fillerle akrabadır. Mamutların neslinin tükenmesinde insanların onları avlaması ve buzul çağında oluşan iklim değişikliği etkili olmuştur.

Moa

Boyları 3 metreye ulaşan Yeni Zelanda’da özgü uçamayan kuş türüdür. 17. yüzyılda yok oldular. Yok almalarının nedenleri arasında insanlar ve kolay av olabildikleri için yırtıcı hayvanlar sayılabilir.

Yolcu Güvercin

En çok bulundukları yer Kuzey Amerika’ydı. 19. yüzyılda eti için avlandı. Ormanlık alanların tahrip edilmesi de sayılarını azalttı. Yirminci yüzyılın başlarında nesli tükendi.

Kılıç Dişli Kaplan (Smilodon)

20 cm boyunda dişleriyle tanınırlar. Amerika kıtasında yaşadı. Buzul çağıyla yaşanan iklim değişikliği nedeniyle 10 bin yıl önce nesilleri yok olmuştur.

Çin Nehir Yunusu

Çin’de Yangtze Nehrinde yaşadılar. Çin’deki sanayi gelişimi kurulan hidroelektrik santrallerin türbinlerinde pek çoğu ölmüştür. Nehirdeki bilinçsiz avlanma ve sanayi atıklarının suları kirletmesi de bunda etkili olmuştur. 2004 yılında nesli tükenmiştir.

Bali Kaplanı

Endonezya Bali adasında yaşadı. Son bali aslanı 1925’te insanlar tarafından öldürüldü

Büyük Auk Kuşu

Penguenlere çok benziyorlardı. İnsanlar tarafında tüyleri için avlanmışlardır. Ayrıca derisi ve eti için de avlanmışlardır. İnsanlar toplu olarak auk avına çıkıp tüylerini alıyorlar, sonrasında kuşlar ölüyordu. Son çifti 1844’te öldürülmüştür.

Nesli tükenmiş diğer bazı türler:

Tazmanya kaplanı, batı kara gergedanı, zanzibar leoparı, jamaika maymunu, fil kuşu, tepeli angut, fildişi gagalı ağaçkakan, newton papağanı, ak gözlü dere kırlangıcı, altın kurbağa, gri balina.

Aşağıda nesli tükenmekte olan hayvanlardan bazıları sıralanmıştır.

Akdeniz Foku

Fas kıyıları ve Türkiye’de özellikle İzmir Foça’da yaşarlar. İnsandan uzak, tenha kıyıları yaşamak için seçerler. Memeli bir canlıdır. Aşırı avlanma ve denizlerin kirlenmesi nedeniyle nüfusu hızla azalmıştır. Tüm Dünya’da sayılarının 600 civarında kaldığı bilinmektedir.

Alageyik

Avrupa, Türkiye ve İran’da bulunurlar. Ormanlık alanlarda yaşarlar. Bilinçsiz avlanma deneniyle Türkiye’de sayıları çok azalmıştır. Alınan yasal önlemler sayesinde sayıları biraz artmış olmasına rağmen hala istenilen miktarlarda değildir.

Bataklık Baykuşu

Kır baykuşu olarak da bilinir. Nerede besin bulursa orada yaşar. Bilinçsiz avlanma nedeniyle nesli tehlikededir. Nisan ayında yumurtlarlar.

Caretta caretta Kaplumbağası

Akdenizde yaşarlar. Yumurtlamak için kıyıya çıkar ve yumurtalarını kuma bırakırlar. İnsanların yumurtlama alanlarını kullanması ve ışık kirliliği nedeniyle nesilleri tükenmektedir. Yumurtadan çıkan yavrular deniz yerine parlak ışıklara (şehire) yönenebilmektedir.

Kelaynak Kuşu

Ortadoğu ve Afrika’da yaşayan göçmen bir kuştur. Türkiye’de koruma altına alınmışlardır. 2004 yılında toplan sayıları toplam 2000’e ulaşamamaktadır. Tarım ilaçları, sulak alanların yok edilmesi kelaynak neslini tükenme tehlikesiyle karşı karşıya getirmiştir.
Kelaynak kuşları tek eşli olduğu için çift olarak koruma altına alınır. Yine tek eşlilik nedeniyle üremeleri yavaştır.

Borneo Fili

Borneoda yaşayan kısa boylu bir fil türüdür. Pigme Borneo Fili olarak da bilinir. 1986’da nesli tehlikede olan canlı olarak tanımlanmıştır. Borneodaki tarım alanlarının genişlemesi bu fillerin yaşamını olumsuz etkilemiştir.

Kutup Ayısı

Kuzey kutbunda yaşar. Nesli tükenme tehlikesi nedeniyle 1973 yılında korunmaya alınmıştır. Günümüzde kısmen neslini devam ettirebilmelerine rağmen küresel ısınmanın etkisini arttırması sonucunda neslinin ciddi şekilde tehlikeye gireceği düşünülmektedir.

Cross River Gorili

Kamerun ve Nijeryadaki ormanlarda yaşarlar. Sayıları yaklaşık 300 tane kalmıştır. Çok nadir görüntülenirler. 1980’den beri nesli tükenme tehlikesinde olduğu kabul edilmektedir.

Çizgili Sırtlan

Afrika, Asya’nın güneyi ve Ortadoğu’da yaşarlar. Türkiye’de de yaşarlar. Nadir gözlenebilirler. Sayıları çok azdır.

Panda

Pandalar besin olarak neredeyse sadece bambu yapraklarını yerler. Bambu bitkisinin iklimsel nedenlerle yok olması pandaların neslini tehlike altına sokmaktadır. Pandaların ürkek yapısı besin bulamayan pandaların diğer alanlara göç etmelerini engellemektedir. Ayrıca insanların pandaların yaşam alanlarına göç etmeleri bu canlıları olumsuz yönde etkilemektedir.

Toros Kurbağası

Sadece Türkiye’de Toroslar’da yaşarlar. Dünyanın ötmeyen tek kurbağa türüdür. yaşam alanı çok sınırlıdır. 1990’lı yıllarda yaşam alanlarına sazan balıkları salınmış, bu da toros kurbağasının neredeyse yok olmasına neden olmuştur. Daha sonra durumun farkına varılmış ve gerekli önlemler alınmış olsa da toros kurbağasının nesli hala tehtike altındadır.

Nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan hayvanlara örnek olarak sumatra kaplanı, altın başlı langur, siyah ayaklı dağ gelinciği, meksika yunusu, bozkır kartalı, bengal kaplanı, javan gergedanı, ulu doğan, kolan balığı, mezgeldek, anadolu dikenli faresi, dikkuyruk gibi türler de sayılabilir.

Dünyamızda biyoçeşitlilik istenilen bir şeydir. Canlı tür sayısının fazla olması dünyanın canlı yaşamını desteyecek bir yapıda olduğunun kanıtı niteliğindedir.

Türkiye’de biyoçeşitlilik
Ülkemiz bitki ve hayvan türlerinin çeşitliliği bakımından oldukça zengindir.
Türkiye’de 9000 civarında bitki türü,  120 memeli, 413 kuş, 93 sürüngen 18 kurbağagil, 276 deniz balığı, 192 tatlı su balığı ve 60-80.000 böcek türünün bulunmaktadır.
Çeşitliliğin bu denli fazla oluşunun nedenlerinden biri de ülkemizin farklı ilkim türlerini bir arada barındırıyor olmasıdır.

Nesli Tükenmiş Canlılar
İnsan kaynaklı olan avlanma, çevre kirliliği, nüfus artışı, sanayileşme gibi etkenler hayvan ve bitkilerin sayılarının azalmasına hatta bazı canlı türlerinin tamamen yok olmasına neden olabilir.
Örneğin eskiden yaşamış olan mamut, dinozor, moa gibi canlıların nesli tükenmiştir. Anadolu’da yaşayan Anadolu leoparı, Asla fili, kunduz, aslan gibi canlılar da artık yaşamamaktadır.

Nesli tehlikede olan canlılar
Türkiye’de nesli tükenmekte olan canlılar
Akdeniz Foku, kelaynak, deniz kaplumbağaları, alageyik, bozayı, kardelen çiçeği, orkide çiçeği.

Dünyada nesli tükenmekte olan canlılar
Panda, kutup ayısı, vatoz, gri balina, kısa gagalı yunus, siyah çizgili albatros, gölsoğanı, karçiçeği,

Nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan canlılar bunlarla sınırlı değildir. Burada adını yazamadığımız pek çok tür ya tükenme tehlikesiyle karşı karşıya ya da özel koruma altında yaşam mücadelesi vermektedir.

Uluslararası kuruluşlar, dernekler ve resmi görevliler canlıların korunması için çeşitli çalışmalar yürütmektedir.

Biyolojik Çeşitliliği Tehtit Eden Faktörler

• Bilinçsiz ve aşırı avlanma
• Küresel ısınma ve iklim değişikliği
• Deniz kirliliği
• Ormanlık alanların bozulması. (Ev yapmak veya tarım alanı amacıyla ormanlar kesilmektedir)
• Çevre kirliliği
• Aşırı otlatma
• GDO (genetiği değiştirilmiş organizma)

Ekosistem: Bir alandaki canlılar ve bunlarla uyumlu bir şekilde bulunan cansız varlıkların oluşturduğu topluluktur. Örneğin: Deniz ekosistemi, orman ekosistemi, akarsu ekosistemi, çöl ekosistemi, bozkır ekosistemi vb. Ayrıntı verirsek; orman ekosisteminde ağaçlar, otlar, büyük hayvanlar, böcekler, kuşlar, solucanlar, toprak, taş, su, hava gibi unsurlar bulunur.

Bir ekosistem kendi kendine yetebilir. Dışarıdan bağımsız olarak canlılar hayatlarını sürdürebilir.

Orman Ekosistemi

Orman ekosistemi biyoçeşitlilik bakımından zengindir. Ağaçlar, otlar, memeli canlılar, kuşlar, akarsu, böcekler vb. gibi çok çeşitli unsurlar barındırır. Orman ekosisteminde çeşitliliğin fazla olmasının nedeni canlı yaşamı için uygun olmasıdır.
Dünya’nın kara tabakasının yaklaşık yüzde otuzu ormanlarla kaplıdır. Orman ekosistemlerinin en büyükleri yağmur ormanlarıdır.

Çöl Ekosistemi

Çöllerde biyoçeşitlilik azdır. Bunun nedeni çöl şartlarının iklim bakımından canlı yaşamına fazla uyumlu olmamasıdır. Çöller gündüz çok sıcak, gece çok soğuktur. Bir bölgenin çöl olarak adlandırılması için sanılanın aksine sıcak olması şart değildir; kurak bölgelere çöl denir.
En büyük çöl Afrika’daki Büyük Sahra çölüdür. Libya Çölü, Simpson Çölü (Avusturalya), Gobi Çölü (moğolistan) diğer bazı çöllerdir.

Çayır Ekosistemi

Bitki örtüsü olarak otların hakim olduğu geniş düzlük alanlardır. Toprağın nemi yüksektir. Otçul hayvanlar, böcekler ve kemirgenlere ev sahipliği yapar.

Akarsu Ekosistemi
Nehir, çay, dere gibi akımı olan su ekosistemleridir. Akarsuların neredeyse tamamı tatlı sudur. Suyun sıcaklığı debisi, derinliği ve içindeki mineraller akarsudaki canlı çeşitliliğini etkiler.

Kutup Ekosistemi
İklimin soğuk olması kutup ekosistemindeki canlı çeşitliliğini azaltmıştır. Hava şartlarına uyum sağlayan kutup ayısı, çöl tilkisi, çöl faresi gibi canlılara ev sahipliği yapar.

Tür

Üreme yeteneği olan ortak atadan gelen canlılardır. Örneğin: İnek, kedi, tavşan, meşe, karınca, insan gibi canlılar birer türdür. Yani geyikler çiftleşerek yavrular doğurabilirler. İnsanlar da aynı şekildedir. Bu tip canlılar tür olarak tanımlanır. Bazı canlılar üreyemedikleri için tür sayılmaz. Bu canlılar farklı türlerin çiftleştirilmesiyle oluşur. Katır (at ve eşekten), kur köpeği (kurt ve köpekten), Liger (aslan ve kaplandan) tür sayılmaz. Bu canlılar üreyemez.
Populasyon: Belirli bir bölgede aynı tür canlıların oluşturduğu topluluktur. Örneğin, Karadeniz’deki hamsiler populasyona bir örnektir.

Populasyonun nüfusunu arttıran faktörler:

• Dışarıdan göç gelmesi
• Doğumların artması
• Besinin artması
• Avcının azalması (örneğin aslanların azalması geyik populasyonunu arttırır)

Populasyonun nüfusunu azaltan faktörler:

• Dışarıya göç yaşanması
• Ölümlerin artması
• Besin kıtlığı yaşanması
• Avcı sayısının artması
• Salgın hastalıklar vb.

Habitat: Bir türün yaşayabildiği yaşam alanı yani türün anavatanıdır. Örneğin, van kedisinin habitatı Van, kangurularınki Avustralya, inci kefalinin habitatı ise Van Gölü’dür.