Bilindiği gibi maddeler atomlardan oluşur. Canlılar da bir madde olduğuna göre tüm canlıların atomlardan oluştuğunu söyleyebiliriz. Aşağıdaki gibi bir sıralama yanlış olmaz:

Atom → Bileşik → çeşitli bileşiklerden oluşan hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma

İnsan vücudunda yaklaşık 25 element belirgin oranda bulunur.

Şimdi yetişkin bir insan için en fazla bulunan elementten en az olana doğru sıralama yapalım.

OKSİJEN
%65

KARBON
%18.5

HİDROJEN
%9.5

AZOT
%3.3

KALSİYUM
%1.5

FOSFOR
%1

POTASYUM
%0.4

KÜKÜRT
%0.3

SODYUM
%0.2

KLOR
%0.2

MAGNEZYUM
%0.2

Çok az bulunan diğer elementler:
Bor (B), Krom (Cr), Kobalt (Co), Bakır (Cu), Flor (F), İyot (I), Demir (Fe), Mangan (Mn), Molibden (Mo), Selenyum (Se), Silisyum (Si), Kalay (Sn), Vanadyum (V), Çinko (Zn)

Ortak özellikler görev bakımından ortaktır. Örneğin beslenme ortak bir özelliktir; Yani her canlı beslenir. Fakat canlıların beslenme şekilleri farklı olabilir; etçil, otçul veya hepçil beslenme gerçekleştirebilirler.

Canlıların Ortak Özelliklerini Sayalım:

1. Hücresel Yapı
Her canlı hücre veya hücrelerden oluşmuştur. Hücre türleri farklılık gösterebilir ama tüm canlıların hücresi vardır.

2. Beslenme
Çeşitli yaşamsal faaliyetleri yürütmek için gerekli madde ihtiyacı beslenme yoluyla karşılanır. Besinlerin bir kısmı enerji üretiminde kullanılır.
Tüm canlılar beslenir. BAzı canlılar kendi besinlerini ürettikleri için bunlara üretici canlılar denir. ( bitkiler, algler, siyanobakteriler, paramecium)

3. Solunum
Besinlerden enerji üretmek için tüm canlılar solunum yaparlar. Bu solunum farklı canlı sınıflarında farklı olabilir ama ana amaç değişmez.
Solunum sonucu hücre yapısında kullanılabilen ATP denilen enerji açığa çıkar.

4. Boşaltım
Canlıların yaşamsal faaliyetleri sonucu çeşitli atık maddeler ortaya çıkar. Bu atık maddelerin organizmadan dışarı atılmasına boşaltım denir. Farklı atık türleri farklı organlar tarafından uzaklaştırılabilir. Bitkilerin yapraklarından terlemesi, hayvanların idrar üretmesi, solunumla dışarı karbondioksit verilmesi boşaltım olaylarına örnektir.

5. Hareket
Hayvanların hareketi gözle belirgin olarak görülür. Mikroskobik canlılar şil, yalancıayak, kamçı gibi yapılarla hareket ederler. Bitkilerin hareketi ise ışığa, suya yönelme şeklinde olur.

6. Uyarılara Tepki Verme
Dışarıdan gelen ısı, ışık, kimyasal madde, su vb. gibi etkilere canlılar çeşitli şekillerde tepkiler verir.
Örneğin yeterinde su alamayan bitki solmaya başlar, Karıncalar veya arılar şekerli gıdaların olduğu bölgelere doğru hareket eder, Bazı bitkiler sıcakta çiçek açarken soğukta çiçekleri kapanır.
Görüldüğü gibi verilen tepkiler çok farklı olabilir.

7. Metabolizma
Canlılar hücresel yapıya sahiptir. Bu hücrelerin içinde çeşitli yaşamsal faaliyetler gerçekleştirilir. BU yaşamsal faaliyetlere metabolizma denir.

8. Homeostazi
Değişen çevre şartlarına rağmen canlının yaşamsal bütünlüğünü koruması, vücudun düzenli şekilde çalışmaya devam etmesidir.
Örneğin canlı vücudu farklı sıcaklıklarda da çalışmaya devam eder. Dışarıdan gelen çeşitli etkileri yok edecek çeşitli yöntemler geliştirilir.
Örneğin çok sıcaksa organizmanın soğuması için terleme, soğuksa sıcaklığı artırmak için titreme gerçekleştirilir.

9. Uyum
Tüm canlılar ortama uyum sağlamak zorundadır. Buna adaptasyon da denir. Yağışlı iklim bitkiler geniş yapraklı, kurak iklim bitkileri küçük ya da iğne yapraklıdır. Bu özellikler canlıların farklı iklimlere uyum göstermesini sağlar.

10. Organizasyon
Organizma içindeki yapıların belirli bir düzen içinde görev bölüşümü ve bütünlüğü içinde çalışmasıdır.

11. Üreme
Tüm canlılar kendilerine benzer yeni canlılar dünyaya getirirler. Üreme şekilleri farklılık gösterebilir.

12. Büyüme ve Gelişme
Üreme sonucu oluşan yavru canlılar hem boyut olarak büyürler, hem de özellik bakımından gelişirler.

Köstebekler Kör Müdür?
Köstebeğin göz bebekleri normal bir yapıda olmasına karşın göz kapakları çok kalın ve kısık olduğu için bazı köstebekler etrafı hiç göremez. Yani Köstebeklerin bir kısmı için gerçekten kördür denilebilir. Ama köstebeklerin koku alma ve işitme duyuları çok gelişmiştir.

Avrupa Köstebeği 15 cm boyundadır. Kuyruğu ise 3 cm’dir. Burun bölgesinde toprağı itmeye yarayan sert bir yapı elde etmek için kemikçikler bulunur.

Köstebeğin Hayatı
Köstebekler sanılanın aksine kış uykusuna yatmaz. Yıl boyunca hareketlidir. Kış mevsimşinde toprağın daha derinlerine iner. Bahar geldiğinde ise köstebekler için tünel kazma dönemi başlar. Kalıcı tüneller ve av tünelleri kurulur. Tünellerin merkezinde köstebeğin ofisi bulunur.
Genellikle kurtlarla beslenen köstebekler bu nedenle yararlıdır. Fakat ekili alanlar söz konusu olduğunda köstebekler çeşitli zararlara neden olabilirler.

Canlıların Azalmasının Nedenleri
Bilinçsiz Avlanma:
Canlı Türlerinin Korunması amacıyla her yıl Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından süreli ya da süresiz Av yasakları getirilmektedir. Ancak bu yasaklar yeterli olmamakta, türler bu yüzden yok olmaya devam etmektedir

Tarım İlaçları:
Özellikle tarımda kullanılan ilaçlar bazı canlılar için ölümcül nitelik taşımakta, bu canlıların yok olmasına neden olabilmektedir. Sadece tarımda değil günlük hayatta kullandığımız birçok kimyasal madde doğal yaşamı tehdit etmektedir.

Dğal Yaşam Alanlarının Azalması:
Kimi canlılar sadece belli özellikleri taşıyan çevrelerde hayatlarını sürdürebilirler. Habitat olarak da tanımlanabilen doğal yaşam alanının yok olması o bölgeye özgü canlıların tükenmesine neden olmaktadır.

Orman ve Su Kaynaklarındaki Azalmalar:
Bilindiği gibi orman ekosistemi milyonlarca çeşit canlı türünün yuvasıdır. Ormanların zarar görmesi tüm bu canlıların yaşamını, geleceğini ve soyunun devamını etkiler. Her yıl hektarlarca orman bilinçsizliğimizden dolayı yok olmaktadır. Bu da ormanlarla beraber birçok canlının da yok olmasını beraberinde sağlamaktadır.
Su kaynaklarının yok olması birçok canlının en doğal gereksinimi olan su ihtiyacını karşılaması önünde engel oluşturmaktadır.

İklim Değişikliği:
Canlı türlerinin yaşayabildikleri belirli iklim koşulları vardır. Günümüzde küresel ısınma, ozon tabakasının delinmesi, bitki örtüsünün bozulması ve diğer nedenlerden dolayı iklim yapısı değişen birçok bölge vardır. Dolayısıyla bu bölgede yaşayan kimi canlılarında bu sebepten dolayı nesilleri tehlike altındadır.

Nesli Tükenme Tehlikesi Altındaki Canlılar İçin Neler Yapılıyor?
Türleri Yaşatma Komisyonu (Species Survival Commission – SSC); türleri, neslinin tükenmesi risk potansiyeli açısından sınıflandırmak amacıyla, çeşitli tehdit kategorileri oluşturmuştur. ‘Bu kategorilerden herhangi birine ait olma’ kriterini taşıyan türler; Kırmızı Bültenlere ve Kırmızı Veri Kitaplarına (kırmızı-alarm verilen türler için) dahil edilmektedir. Bu çalışmaların amacı, tehdit altındaki türlere ait veri-tabanını geliştirmek, türlerin koruma öncelikleri için temel bir oluşum hazırlamak ve kurtarma çabalarının etkinliğini izlemektir.
Yeni kategoriler, 1994 yılında geliştirilmiştir. Bu kategori, 10 adet bölüm altında ele alınmaktadır:
– Nesli tükenmiş, – Yaban Örtenimde Nesli Tükenmiş, – Hassas,
– Nesli Tehlikede, – Kritik Olarak Nesli Tehlikede, – Korumaya Bağımlı,
– Tehlikeye Yakın, – Az İlgi Duyulan, – Eksik Veri,
– Değerlendirilmemiş Veri.

Kritik Olarak Nesli Tehlikede, Nesli Tehlikede olan ve Hassas kategorileri için, detaylı kriterler oluşturulmuştur.
Her bir kategori, aşağıda verilen ayni 5 kriteri kullanmaktadır:
– Popülâsyon ve Habitat Azalması,
– Habitat Alanı,
– Popülasyon Bölünmesi veya Ayrılması,
– Popülasyon sayısı
– Popülasyon Yaşam Analizi.
Her bir kategori için, farklı sayısal eşik değerler kullanılmaktadır.

1995 yılında 1500 bilim adamının Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) için yaptığı tahminlere göre dünyada 14 milyon tür bulunmakta ve bunun sadece 1.7 milyonu bilimsel olarak tanımlanmış ve isimlendirilmiş durumda. Henüz tanımlanamayan türlerin çoğunun mikroorganizmalar ve mantarlar olduğu düşünülüyor. Aynı çalışmada 14 milyon türün %5-20 sinin yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğu belirtiliyor. Yeni türlerin ortaya çıkması ve bazı türlerin yok olması aslında doğal bir süreçtir. Günümüzdeyse insan etkisi nedeniyle bu yok olma süresi doğal sürece göre çok daha fazla kısalmıştır.

Türkiye’de Nesli Tükenen Canlılar:
Sırtlan, büyük etoburlar, Anadolu parsı, kelaynak, toy, deniz kaplumbağaları, yırtıcı kuşlar, iç su balıkları, Türkiye’nin orkideleri, Datça hurması, mısır meyve yarasası kelebekler, yunuslar başlıklı yazılarla Anadolu da yaşam alanlarının yok olması nedeniyle nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan canlı türleri ele alınıyor. Anadolu’nun çok daha yüksek sayıda tehlike altındaki türü bir arada barındıran alanları kırmızı Boşluk olarak adlandırılıyor ve bu alanlar harita üzerinde gösteriliyor.

Nesli tükenen memeliler arasında, özellikle kaplan, panter, aslan, Asya fili, yaban öküzü ve çıta, başı çekiyor. Türkiye’de kaplan türü hakkında son kayıt, 1970’de Hakkâri Uludere’deki avlama sonrasında tutuldu. Anadolu’da İ.Ö. 51 yılından beri yaşadığı bilinen parsla ilgili 1946’da İzmir’de kayda alınan fotoğraf, son örnek oldu.

Anadolu’nun Batı, Orta, Güney ve Güneydoğu bölgelerinde 12. yüzyılın sonuna kadar yaşadığı bilinen aslan ise en son 19. yüzyılın ikinci yarısında görüldü.

Asya fili ve yaban öküzü, Anadolu’da, İ.Ö 1. yüzyıl başlarına kadar yaşadı. Güneydoğu Anadolu’da yaşayan çita ise 19. yüzyıldan sonra görülmedi.

Nesli Tükenen Bitkiler:
Bitkilerin durumu da hiç iç açıcı değil. 254 bitkinin de nesli tehlikede. En önemlileri ise kardelen, siklamen, karçiçeği, göl soğanı, orkide, lale soğanı olarak sıralanıyor. Bu bitkiler kaçakçıların gözbebeği… Canlıların yaşam alanları olan sulak alanların 200 bin hektarını da kurutmayı başararak “kurak alanlara” çevrilmiştir.

Not: Bu yazı Yasin İNCELER’in çalışmalarından yararlanarak oluşturulmuştur.