Dünya’nın gölgesinin Ay üzerine gelmesine Ay Tutulması, Ay’ın gölgesinin Dünya’nın üzerine gelmesine Güneş Tutulması denir.

Kolay hatırlamak için;
Kimi göremezsek tutulma o ismi alır.
Güneş’i göremezsek → Güneş Tutulması
Ay’ı göremezsek → Ay Tutulması

Güneş Tutulması
Güne, Dünya ve Ay bazen aynı düzlem üzerinde doğrusal olarak dizilir. Yani 3 gök cismi düz bir çizgi üzerine denk gelir.
Bu durumda eğer arada olan Ay ise Ay’ın gölgesi Dünya üzerine düşer.
Dünya’nın gölgede kalan kısımlarından bakıldığında Güneş’in tamamı veya bir kısmı Ay tarafından kapanır.

Güneş Tutulmasının Özellikleri

• Ay’ın gölgesi Dünya üzerine düşer.
• Birkaç dakika sürer.
• Dünya’nın tamamında gözlenmez. Bunun nedeni Ay’ın gölge konisinin Dünya’dan küçük olmasıdır.
• Yeni ay evresinde gerçekleşir.
• Dünya’dan gündüz gözlemlenir.
• Dünya, Güneş ve Ay aynı doğrultuda olması gerekir. Ama her aynı doğrultuya gelme olayında tutulma gerçekleşmez.
• Ay, Dünya ve Güneş arasına girer.
• Çıplak gözle izlemek gözler için tehlikelidir.
• Yılda 2 – 5 kez gerçekleşebilir.

Ay Tutulması
Dünya’nın gölgesi Ay üzerine düştüğünde Ay Güneş’ten ışık alamaz ve Dünya’dan bakıldığında görünmez

Ay Tutulmasının Özellikleri

• Dünya’nın gölgesi Ay üzerine düşer.
• Birkaç saat sürer
• Dünya’da gece yaşanan bölgelerde gözlemlenir.
• Dolunay evresinde gerçekleşir.
• Dünya, Güneş ve Ay aynı doğrultuda olması gerekir. Ama her aynı doğrultuya gelme olayında tutulma gerçekleşmez.
• Dünya, Ay ve Güneş arasına girer.
• Çıplak gözle bakılabilir.
• Yılda 2 – 3 kez gerçekleşir.

• Jüpiter
• Satürn
• Uranüs
• Neptün
• Dünya
• Venüs
• Mars
• Merkür

Meteorlar atmosfere girince hava direnciyle karşılaşırlar ve sürtünmenin etkisiyle ısınarak yanmaya başlarlar. Eğer meteor küçükse yanarak kaybolur ve yeryüzüne düşmezler. Büyük boyutlu meteorlar tamamen yanamadığı için yeryüzüne düşerler. Yeryüzüne düşen bu parçalara meteorit, yani gök taşı denir.

Gök Taşı
Meteorlar yeryüzüne indiklerinde gök taşı adını alırlar.
Büyük gök taşları yeryüzüne çarptıklarında bir çukur oluştururlar. Buna gök taşı çukuru denir.

Gezegenden daha küçük ama gezegen benzeri özellik gösteren gök cisimlerdir. Bu özelliklerinden dolayı asteroitler, gezegenimsi olarak da adlandırılır.

Astreroit

Astreroitler gezegenler gibi Güneş etrafında dolanırlar. Güneş sisteminde Mars ve Jüpiter arasında bulunurlar.

En büyük asteroit Ceres’tir. O kadar büyüktür ki cüce gezegen sınıfına girer.

Mars ve Jüpiter arasındaki asteroit kuşağında 40 bin civarında asteroit olduğu bilinmektedir.

Meteorlar atmosfere girince hava direnciyle karşılaşırlar ve sürtünmenin etkisiyle ısınarak yanmaya başlarlar. Eğer meteor küçükse yanarak kaybolur ve yeryüzüne düşmezler. Büyük boyutlu meteorlar tamamen yanamadığı için yeryüzüne düşerler. Yeryüzüne düşen bu parçalara meteorit, yani gök taşı denir.

Meteorlar atmosfere girdiğinde yanmanın etkisiyle kayan bir parlama oluştururlar. Halk arasında bu olaya yıldız kayması denir.

Astreroitler gezegenler gibi Güneş etrafında dolanırlar. Güneş sisteminde Mars ve Jüpiter arasında bulunurlar.

En büyük asteroit Ceres’tir. O kadar büyüktür ki cüce gezegen sınıfına girer.

Mars ve Jüpiter arasındaki asteroit kuşağında 40 bin civarında asteroit olduğu bilinmektedir.

Dünyanın 1 uydusu olmasına karşın hiç uydusu olamayan veya onlarca uydusu olan gezegenler vardır.

Ayın Yapısı
Güneş sistemindeki beşinci büyük uydudur.  Hacmi dünyanın %2’si kadardır. Dünyadan 81 kat daha hafiftir.
Ay, insanoğlunun Dünya dışında ayak bastığı tek gök cismidir.

Ay ve dünyanın dönüşü birbirine denk olduğu için Dünya’dan bakıldığında Ay’ın hep aynı yüzü görünmektedir.
Ay kendi etrafındaki dönüşünü 27.3 günde tamamlar.

İnsanoğlunun Dünya dışında yak bastığı tek gök cismi Ay’dır. Ay’a ilk kez ayak basan astronot ABD’li Neil Armstrong’dur.

Ay’ın Evreleri
Ay’ın Dünyadan görünüşü zamanla değişir. Bazen tam olarak görünen Ay, hilal veya yarım ay şeklinde olabilir.

Hiç görünmediğinde Yeni ay olur.
Bir hafta sonra ayın aydınlık yüzü D harfi şeklini alır Yani sağ yarısı aydınlıktır.  Buna İlk dördün denir.
Ay’ın tamamı aydınlık olduğunda Dolunay olur.
Ay’ın sol yarısı aydınlık olursa buna da Son dördün denir.

Bazı Uydular ve Bağlı Oldukları Gezegenler
Callisto: Jüpiter
Titan: Satürn
Oberon: Uranüs
Triton: Neptün
Atlas: Satürn
Metis: Jüpiter

Yapay Uydu Nedir?
İnsanlar tarafından yapılarak Dünya yörüngesine yerleştirilmiş olan cihazlardır. Yapay uydular haberleşme, askeri, meteoroloji, haritacılık, yön bulma (gps) gibi alanlarda kullanılır.

Gelgit Olayı
Ay’ın diğer bütün gök cisimleri gibi bir çekim kuvveti vardır. Bu çekim kuvveti bazen Dünya’daki suları da etkiler. Ay uyguladığı kuvvetle Dünya’daki suları kendine doğru bir miktar çeker. Bu da kıyıdaki suların çekilmesi anlamına gelir. Ay’ın çekim kuvveti başka bölgelere ilerlediğinde sular tekrar yükselir.

Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi Ay, kendine yakın olan su kütlelerini çekmekte, okyanus suları yukarı çekilmekte, bu nedenle deniz seviyesi alçalmakta ve yükselmektedir.

Gelgit olayı günde iki kez gerçekleşir. Gelgite med cezir de denir.

Gelgit olayı en çok kutup bölgelerinde gözlemlenir.
Ay’ın evreleri açısından baktığımızda gelgit olayının en fazla görüldüğü zamanlar dolunay ve yeniay zamanlarıdır.

Yukarıdaki fotoğrafta alçalan ve yükselen deniz seviyesi (gelgit) gösterilmektedir.

Ek Bilgi
Deniz ve okyanuslardaki gelgit olayından yararlanarak enerji üreten teknolojiler bulunmaktadır. Bu sistemler suyun yüksekliğinin değişmesiyle ortaya çıkan enerjiyi elektrik enerjisine dönüştürürler.

Bu yazımızda Güneş Sistemindeki gezegenlerin özelliklerini kısaca açıklayacağız.

Güneş Sistemi Gezegenleri
Güneş sisteminde 8 gezegen vardır. Daha önce gezegen kabul edilen Plüton 24 Ağustos 2006 tarihinde cüce gezegen kabul edilmiştir. Bu yüzden artık gezegen olarak kabul edilmemektedir.

Merkür
Güneş’e en yakın gezegendir. Taşlı bir yüzeye sahiptir. Hacmi en küçük gezegendir.  Uydusu yoktur. Birçok bilim insanı bu gezegende aktif volkanların bulunduğunu düşünmektedir.
Çıplak gözle görülebilmesi ancak Güneş ufkun hemen altındayken mümkün olabilir. Sabah veya akşam yıldızı olarak bilinir.

Venüs

Çoban Yıldızı veya Zühre de denir. Çok küçük, sıcak ve oldukça rüzgârlı bir gezegendir. Güneş’e yakınlığına göre ikinci sıradadır. Kendi etrafında Güneş sistemindeki diğer gezegenlerin tersi yönde döner. Güneş’in etrafındaki dönüşünü 225 dünya gününde tamamlar.
Güneş ve Ay’dan sonra gökyüzündeki en parlak cisimdir.

Dünya

Yaşam olan tek gezegendir. Tek uydusu vardır. Güneşe yakınlığına göre 3. sıradadır. Yaklaşık 4.5 milyar yaşında olduğu tahmin edilmektedir.

Mars

Diğer adı Merih’tir. Kırmızı gezegen olarak da isimlendirilir. Güneş’e olan yakınlığına göre dördüncü gezegendir. Üzerinde hayat yoktur. Yapı olarak Dünya’da en çok benzeyen gezegendir.
Çıplak gözle bakıldığında belirgin kırmızımsı turuncu renkli bir ışık noktası halinde görülür.

Jüpiter

En büyük gezegendir. Diğer gezegenlerin toplam kütlesinden iki kat daha büyüktür. En önemli özelliği ‘Kırmızı Büyük Leke’ sinin olmasıdır. Güneş’e yakınlığına göre beşinci gezegendir. 63 uydusu vardır.
Güneş, Ay ve Venüs’ten sonra en parlak gök cismidir. Küçük teleskoplar ve dürbünler ile bakıldığında şeklinin yuvarlak olduğu kolayca görülebilir.

Satürn

En büyük ikinci gezegendir. Buzdan oluşan güzel halkalara sahiptir. Yoğunluğu en düşük gezegendir. Bilinen 56 uydusu vardır.
Jüpiter’e göre daha küçük ve Güneş’ten daha uzak olduğu için daha sönük görünür. Satürn’ün halkaları orta boy teleskoplar ile ayırt edilebilir.

Uranüs
Bu gezegene 1986 yılında Voyager (Voyacır) isimli uzay aracı gönderilmiştir. Mavi-yeşil bir renge sahiptir ve etrafında halkalar vardır. Diğer gezegenlerden daha farklı şekilde hareket eder. Güneş çevresindeki dönüşünü 84 yılda tamamlar. 27 uydusu bilinmektedir.
Küçük teleskoplarla yeşil, yuvarlak bir cisim hâlinde görünür. Uyduları ancak çok büyük teleskoplar ile gözlemlenebilir.

Neptün
Güneş’e olan yakınlığına göre sekizinci (en uzak) gezegendir. On üç uyduya ve dev bir gaz kütlesine sahiptir. Uydularından yedisi küçüktür. En büyük uydusunun adı “Triton”(Triton)dur. Kütlesi Dünya’nın 17 katıdır. Güneş etrafındaki dönüşünü 175 yılda tamamlar.
Oldukça sönük görünür.  Küçük teleskoplar ile bakıldığında küçük, yeşilimsi, yuvarlak bir cisim olarak görülür.

 Güneş’e Uzaklığına Göre Gezegenler
Güneş’e yakından uzağa doğru sıralandığında gezegenlerin sıralaması şöyle olur:

Merkür – Venüs – Dünya – Mars – Jüpiter – Satürn – Uranüs – Neptün

Büyüklüklerine Göre Gezegenlerin Sıralaması
Gezegenler en büyükten en küçüğe aşağıdaki şekilde sıralanır:

Jüpiter – Satürn – Uranüs – Neptün – Dünya –  Venüs – Mars – Merkür