Maddenin 3 fiziksel hali vardır. Bunlar katı, sıvı ve gazdır. Bu üç halde de madde aynı madde olmasına karşın görünüşü değişmiştir.

Maddeler sıcaklık değişimlerinden etkilenirler. Sıvı haldeki suyu yeterince soğutursak katıya (buza) dönüşür. Yine sıvı suyu kaynama sıcaklığına kadar ısıtırsak gaz haldeki suya yani buhara dönüştürmüş oluruz.

Madde hal değiştirirken kimliğini değiştirmez, sadece görüntüsü değişmiş olur. Bunu şuna benzetebiliriz;
Kıyafetlerimizi değiştirip yüzümüze maske taktığımızda arkadaşlarımız bizi tanımayabilir ama yine biz aynı kişiyizdir. Ya da 5A sınıftaki öğrencilerin oturma düzeni değiştirildiğinde sınıf 5B’ye dönüşmez, hala aynı sınıf olmaya devam eder.

ERİME
Maddenin katı halden sıvıya geçişidir. Bir katının erimesi için ısıtılması gerekir buna ısı alma denir.

Erime olayı hayatın pek çok aşamasında karşımıza çıkar. Kışın yağan karların havanın ısınmasıyla eridiğini hepimiz biliriz. Doğada gördüğümüz erime olayının dışında teknolojide de erime bir yöntem olarak kullanılır. Demir, çelik gibi metaller yüksek ısıda eritilerek bıçak, kaşık gibi şekil verilmiş kalıplara dökülür. Kalıbın içinde soğuyan metal katılaşarak alet şeklini alır. (alçı kalıp çalışmasına benzetebilirsiniz)

DONMA
Maddenin sıvı halden katı hale geçişidir. Bir sıvı ısı vererek yani soğuyarak katı hale geçer.

BUHARLAŞMA
Maddenin sıvı halden gaz hale geçişidir. Buharlaşma için sıvının ısıtılması  gerekir. Buna ısı alma denir.

Islak çamaşırların kuruması, açık alanda bırakılan su dolu bir kaptaki su seviyesinin zamanla azalması, yağmur sonrası caddelerin kuruması buharlaşma sayesinde gerçekleşir. Buharlaşmanın çok hızlı gerçekleşmesine kaynama denir.

YOĞUŞMA
Maddenin gaz halden sıvı hale geçişidir. Yoğuşma için gazın soğuması gerekir. Buna ısı verme de denir.

Kış aylarında pencere camlarının buğulanması, içinde soğuk su bulunan bardağın dışında damlacıklar oluşması, sabah saatlerinde yapraklar ve çimlerin üzerinde ıslaklıklar oluşması yoğuşma sayesinde olur.

SÜBLİMLEŞME
Maddenin katı halden gaz hale geçişidir. Süblimleşme için katının ısı alması gerekir.(ısınma)

Süblimleşmeye örnek olarak tuvaletlerde koku giderici olarak kullandığımız naftalini verebiliriz. Naftalin hiç erimeden zamanla azalır. Bu azalmanın nedeni buharlaşmadır. Naftalin sıvı hale geçmeden doğrudan gaz hale geçer.
Marketlerdeki dondurma dolaplarını açtığımızda buhar çıktığını görürüz. Bunun nedeni dolaptaki katı haldeki buzun birden ısı alarak gaz hale geçmesi yani süblimleşmesidir.

KIRAĞILAŞMA
Maddenin gaz halden katı haline geçmesidir. Kırağılaşma için maddenin aniden soğuması yani ısı vermesi gerekir.

Soğuk gecelerin sabahında otların üzerinde kar yağmış gibi beyazlıklar görülür. Bunlar kırağıdır. Havadaki gaz haldeki su buharı soğuk etkisiyle sıvılaşmadan donar ve katı hale geçer. Uçakların motorundan çıkan su buharının yükseklerdeki soğuk hava nedeniyle donması ve duman çıkıyor gibi görünmesi de aynı şekilde gerçekleşir.

Hal değişimi örnekleri

• Tereyağının ısıtılarak sıvı hale geçmesi = erime
• Suyun buzlukta katı hale geçmesi = donma
• Suyun kaynaması = buharlaşma
• Evdeki buharın soğuk havalarda camda sıvı hale geçmesi = yoğuşma
• Derin dondurucunun kapağı açıldığında buhar çıkması= süblimleşme
• Soğuk gecelerin sabahında araba camlarının donması = kırağılaşma

Hava Nelerden Oluşur?
Hava çeşitli gazların karışımından oluşmuştur. Bu karışımdaki gaz oranları şöyledir:
Azot: %78
Oksijen: %20,9
Argon: %0,9
Karbondioksit ve diğerleri: %0,2

Rüzgar Nedir?

Yatay yöndeki hava hareketlerine rüzgar denir.

Rüzgar Nasıl Oluşur?
Rüzgarın oluşumu ısınan havanın yükselmesiyle alakalıdır.  Isınan havanın yükseldiğini biliriz. Örneğin soba yandığında sıcak dumanlar yukarı yükselir. Atmosferdeki hava da benzer şekilde yükselir.

Isınan hava yükselince boşalttığı alana soğuk hava akımı gerçekleşir. Bu da bir esintiye, yani rüzgara neden olur.

Beaufort (Bifort) Ölçeği
Rüzgarın kuvvetini ölçmekte kullanılır. Beaufort ölçeği kullanarak rüzgar türlerine 1 ve 12 arasında değer verilir. En şiddetli rüzgar 12 kuvvetinde olandır.

Fotoğraflarla Beaufort ölçeğini görmek için TIKLAYIN >>>

Hortumlar ve Kasırgalar
Hortum ve kasırgalar dönme hareketi yapan rüzgarlardır.
Hortum:
Atmosferdeki yere yakın sıcak havanın yukarıdaki soğuk havayla aniden yer değiştirmesiyle oluşur. Hortumlar hava ve yer arasında, dondurma külahı şeklindedir.
Hortumun içinde toz, su ve çeşitli cisimler bulunur. Çoğunlukla hortumlar birkaç dakika sürer. Yarım saat süren hortumlar da vardır.
Hortumlar Dünya’nın her yerinde oluşabilir fakat bazı bölgelerde daha sık görülür. Türkiye’de hortumlar nadiren görünür.
Şeytan Kulesi:
Hortumun en küçüğüdür. Tozları ve kağıt parçalarını havalandırabilir.
Kasırga (Tayfun)
Hortumun en güçlüsüdür.
Kasırgalar suyun sıcak, havanın nemli olduğu okyanuslarda gerçekleşir. Okyanus sıcaklığı 27 dereceye ulaşmadıkça kasırga meydana gelmez.

Kasırgalar, hortumlara göre çok daha geniş alanlara yayılır; daha uzun ömürlü ve daha bölgesel olup yavaş hareket ederler.

Fırtına Ölçeği
Bire fırtınanın şiddeti 0 – 5 arasında değişen bir ölçekle belirlenir.
F0 = Rüzgâr 64 ile 115 km/h hızla esiyor. Antenler ve kiremitler uçar, ağaçların dalları kopar. Maddi zarar az olur.
F1 = Fırtına saatte 116 ile 179 km/h hızla eser. Otomobiller sürüklenir. Ağaçlar devrilir. Orta ölçekli maddi zarar meydana gelir.
F2= Fırtına saatte 179 ile 251 km/h hızla esip geçer. Evlerin çatıları uçar, binalar hasar görür, karavanlar ters döner.
F3 = Fırtına 252 ile 329 km/h hızla eser. Orman ve ekili alanlar yerle bir olur. Evlerin duvarları ve çatılar havaya uçar.
F4 = Şiddetli fırtına 330 ile 416 km/h hızla eser. En sağlam binalar bile hasar görür.
F5 = 417 ile 609 km/h hızla ortalığı kavurur. Kansas’ta F5 şiddetinde arka arkaya 12 hortumun yaşandığı Oklahoma’da tespit edilen 1,6 km çapındaki hortumun da bu sınıfa girdiği bildirildi.

 Havadaki Nem

Hava olaylarının oluşumunda rüzgarın önemini yukarıda gördük. Rüzgarın yanında havadaki nemin de hava olaylarında önemli bir yeri vardır.
Havadaki su buharına NEM denir.
Eğer bir bölgede nem çoksa bu sıcağı daha çok hissetmemize neden olur. Nemli bölgelerde cildimizdeki ter kolay kuruyamadığı için kendimizi terli ve sıcak hissederiz.

Havadaki su buharının yoğuşması çeşitli hava olaylarına neden olmaktadır. Bunlar; kar, yağmur, dolu, sis, çiy ve kırağıdır.

Kar: Soğuk hava etkisiyle su buharı buz kristalleri hâline gelir. Buz kristalleri birleşerek kar tanelerini oluşlturur. Kar taneleri yeryüzüne iner.
Yağmur: Bulutlardaki damlacıklar bir araya gelir. Hava ılımanlaşır ve sıcaklık artar. Yağmur tanecikleri yeryüzüne iner.
Dolu: Bulutlardaki damlacıklar bir araya gelir. Bir araya gelen damlacıklar soğuk hava etkisiyle donar. Donan bu damlacıklar da bir araya gelerek buz toplarına dönüşür. Yeterince ağırlaşan buz topları dolu şeklinde hızla yeryüzüne iner.

Kırağı:  Geceleyin hava çok soğur. Havadaki su buharı çiye dönüşmeden doğrudan donarak kırağı olur.
Çiy: Geceleyin hava serinler. Havadaki su buharı yoğuşarak toprağın, ağaç dallarının ve yaprakların üzerinde çiy adı verilen su damlacıkları hâlinde toplanır.

Sis: Çok küçük su damlacıklarının yoğuşmasıyla oluşur. Sis bulutlara benzer. Bulutlar yüksekte olur fakat sis yere yakın bölgelerde görülür.

Kar, dolu ve yağmur atmosferin üst tabakalarında gerçekleşir.
Kırağı ve çiy yeryüzünde gerçekleşir.
Sis ise yeryüzüne yakın yerlerde ortaya çıkar.

Havanın sıcaklığı attıkça nem oranı da artar.
Nem havanın taşıyamayacağı kadar artarsa yağmur yağar.

——————————————————–
Ünitenin Diğer Konuları

• Depremin Şiddeti – Animasyon
• Mevsimlerin Oluşumu
• Deprem Nedir? – Animasyon
• Doğal Süreçler Soruları
• Sıcaklık Farkından Kaynaklanan Hava Olayları
• Beaufort Rüzgar Ölçeği
• Volkanlar
• Deprem Oluşumu
• Yer Kabuğunu Etkileyen Levha Hareketleri
• Evren ve Dünya’mız Nasıl Oluştu?