1. Tohumları rüzgarla yayılan bitkiler

Olgunlaşan tohumlar çeşitli yollarla başka bölgelere taşınırlar. Tohumların rüzgarla taşınması bu yollardan biridir.
Bu tohumlar hafiftir ve şekilleri uçmaya uygundur.
Örnek olarak kedi otu, karahindiba, devedikeni, filbaharı, akçaağaç sayılabilir.

2. Tohumu hayvanlara yapışarak taşınan bitkiler
Bazı bitki tohumlarının çengel şeklinde uzantıları varır. Bu uzantılar hayvanların vücuduna yapışarak başka alanlara taşınır.
Yapışkan tohumlu bitkilere örnek olarak pıtrak (xanthium strumarium) verilebilir. Pıtrak bitkisinin dikenli kabuğunun içinde küçük tohumlar vardır. Bu tohumlar çok zehirlidir.
Kestane de benzer bir yapıya sahiptir. Dikenli kabuğunun içinde tohumlar bulunur.

3. Tohumları hayvanlar tarafından taşınan bitkiler
Tohumlar genellikle çok besleyicidir. Bu yüzden hayvanlar tohumları beslenmek amacıyla kullanır. Fındık fıstık, meşe palamudu gibi tohumlar hayvanlar tarafından saklanır ve ihtiyaç halinde tüketilir. Fare, sincap gibi kemirgenler, kuşlar tohumları en çok taşıyan hayvanlardır. Taşınan tohumların tüketilmeyenleri çimlenerek yeni bitkileri oluşturur.
Hayvanların yedikleri meyvelerin içinde bulunan tohumlar genellikle sindirime uğramaz. Hayvan dışkısında bozulmamış haldeki tohumlar çimlenebilir.

4. Tohumları suyla yayılan bitkiler
Özellikle akarsu kenarında yetişen bitkiler tohumlarını su yoluyla dağıtırlar. Bu bitkilerin tohumları suda yüzebilecek özellikte ve su geçirmez bir dış yüzeye sahiptir. Bu bitkilere hindistan cevizi ve deniz zambağı örnek verilebilir.

5. Tohumlarını toz halinde yayan bitkiler
Bazı bitkilerin tohumları toz halindedir. Hafif rüzgarlar bile bu tozlar uzaklara taşıyabilir. Orkide, aslanağzı, haşhaş örnek verilebilir.

6. Tohumları patlayarak saçılan bitkiler
Bazı bitkilerin tohumları, tohum zarfı denilen bir kesenin içindedir. Bu zar tohumlar olgunlaştığında basınçla hızla açılır ve içindeki tohumlar çevreye yayılır.

7. Tohumları besin olarak tüketilen bitkiler
Tohumların çoğu iyi bir besin deposudur. Bu nedenle zehirli olmayan tohumlar genellikle besin olarak tüketilir.
Yenilebilen tohumlara örnek olarak fasulye, fındık, nohut, mercimek, mısır, ceviz, buğday, arpa, çavdar, bezelye, bakla verilebilir.
 

8. Teknoloji kullanılarak işlenen tohumlar
Bitki tohumları bazen fabrikalarda çeşitli işlemlerden geçirilerek başka ürünlere dönüştürülür. Örneğin; zeytinden zeytin yağı ve sabun, ayçiçeğinden ayçiçeği yağı, çay bitkisinden siyah çay üretilir.

Tohumda meydana gelen gelişme olayları çimlenmeyle devam eder.

Çimlenme:
Tohum uygun ortam şartları olduğu zaman yavaş yavaş çatlar ve kök salmaya başlar. Bu olay çimlenmedir. Yeni filizlenen bu bitkinin çimlenme aşaması yapraklar açıncaya kadar geçen süredir.

Çimlenme için gereken şartlar:

• Sıcaklık
• Su (nem)
• Oksijen (O2)

Yukarıdaki faktörlerden herhangi biri sağlanmazsa çimlenme olmaz.

Normalde bitkilerin karbondioksit kullandığını biliyoruz. Bunun nedeni fotosentez yapmalıdır. Fakat tohumların fotosentez yapacak yaprakları yoktur. Çimlenmenin olabilmesi için enerjiye ihtiyaç vardır. Bu enerji de oksijenli solunumla sağlanır.
Bu yüzden çimlenme için oksijen gereklidir.

Bir mısır bitkisinin çimlenmesi aşağıdaki resimde gösterilmiştir:

Tozlaşma sonrasında döllenme gerçekleşir. Döllenen yumurta meyveyi oluşturur. Meyvenin içinde bulunan çekirdeğin diğer ismi tohumdur.
Tohum toprağa düşüp uygun şartlar bulduğunda çimlenerek filizlenir ve yeni bir bitki oluşturur.
Bitkiler bu yolla ürer.

Tohumlar yeni canlının oluşmasını sağlayacağı için bolca besin bulundurur. Bu yüzden çoğu tohum bir besin kaynağı olarak kullanılmaktadır.
Yediğim tohumlara örnek vermek gerekirse;
Mısır, fındık, fasulye, bezelye, nohut, ceviz, ay çekirdeği vb. sayılabilir.
Yani sadece meyveyi değil, tohumu da besin kaynağı olarak kullanabiliriz.

Tohumdaki Besinler
Tohumlarda karbonhidrat, protein yağ depo edilebilir. Bu besinlerin türü bitkiden bitkiye değişiklik gösterir. Örneğin buğdayda karbonhidrat, fındıkta yağ, mercimekte protein vardır.

Tohumun Yayılması
Tohumlar yeni bir bitkiyi oluşturduğuna göre daha uzak noktalara taşınması bitkinin yayılması açısından daha önemlidir. Örneğin bir elmaya ait tohumlar çok uzaklara taşınırsa elma yaşam alanını genişletmiş olur.
Tohumlar taşınmıyor olsaydı bitkiler hep aynı bölgede olurdu.

Tohumların Taşınma Yolları
Mekanik Dağılım: Tohumu çevreleyen kabul veya meyvenin dağılmasıyla olur.
Örneğin fasulyenin kabuğu aralanır ve fasulye taneleri yere dökülür.

Rüzgarla dağılma: Bazı bitkilerin tohumları paraşüt gibi rüzgarda uçacak şekildedir. Karahindiba, Haşhaş, Akçaağaç bunlara örnektir.

Suyla Yayılma: Suya karışan tohumlar uzak noktalara taşınabilir. Örneğin hindistan cevizi.
Hayvanlarla dağılma: Tohumlarının dışı çengellidir. Dokundukları yüzeye takılarak çok uzaklara taşınabilirler. Örneğin pıtrak tohumu.
Bazı tohumlar sindirilemeyecek kadar serttir. Tohumu yiyen canlının dışkısı sağlıklı tohumlar taşıyabilir ve dışkının bırakıldığı alanda yeni bitki büyüyebilir.

Çiçeklerin rengarenk yapıda olması bize güzel görünmek için değildir. Bitkiler böceklere güzel görünmek ister.
Arı gibi uçan böcekler çiçekten çiçeğe kondukça erkek üreme organından aldıkları polenlerin dişi organa taşınmasını sağlarlar.

Özellikle arılar polenlerin taşınmasında etkilidir. Yukarıdaki fotoğrafta üzerine bol miktarda polen yapışmış bir arı gösteriliyor.

Polenler erkek üreme hücresi taşır. Bu hücreler dişi organdaki yumurtalara ulaşırsa döllenme olur. Döllenme sonrasında meyve oluşur. Meyvenin taşıdığı çekirdekler birer tohumdur. Bu tohumlar toprağa düşerse yeni bir bitkinin oluşmasını sağlar.
Bitki bu sayede üremiş olur.

Tozlaşma Resmi:

Tozlaşmaya Etki Eden Faktörler:
Erkek üreme hücrelerini taşıyan polenlerin dişi üreme organına taşınmasına tozlaşma denir.
Çiçekler hareket edemediğine göre polenlerin taşınması için dış faktörlerin devreye girmesi gerekir.
Bu faktörler şunlardır:

• Böcekler: Özellikle arı gibi böcekler çiçekten çiçeğe gezerek polenleri yumurtalığa taşırlar.
  Arılar çiçeklerden balözü almak için gezerler. Bu esnada bacaklarına yapışan polenler dişicik tepesinin yapışkan zeminine dokunarak burada kalırlar.
• Rüzgar: Tozlaşmayı sağlayan en önemli unsurlardan biri de rüzgardır.
  Erkek organın başçık kısmında bulunan poler kolayca uçacak şekilde dururlar. Rüzgar estiğinde kolayca yerinden kopup çevreye yayılırlar. Bu polenlerden bazıları dişi organa ulaşarak döllenme sağlanmış olur.
• Diğer Hayvanlar: Tozlaşmada etkisi çok az olsa da diğer hayvanların hareketleri polenleri yerinden oynatıp tozlaşma sağlayabilir.
• Yağmur: Yağmurun az da olsa tozlaşmaya etkisi vardır.

Arılar tozlaşma üzerinde en etkili canlıdır. Bazı büyük serelarda tozlaşmayı sağlamak için insanı sokmayan arılar yetiştirilir. Sera içinde gezen arılar tozlaşmayı sağlayar. Eğer serada arılar olmasaydı tozlaşma çok az olacağı için bitkiler üreyemeyecek, meyve ve tohum oluşamayacaktı.