Eski zamanlarda yaşamış canlılar hakkında bilgi veren kalıntılara fosil denir.
Bir canlının taşlaşmış kemikleri, ayak izi, katılaşmış diğer kalıntıları fosil sayılır.

Fosiller nasıl oluşur?
Canlılar öldüğünde neredeyse tamamı zamanla çürür. Ancak bazı durumlarda kemik gibi sert dokular ortamdaki mineraller sayesinde serleşir ve taşlaşır. Bu da milyonlarca yıl boyunca bozulmadan kalabilir.
Fosil oluşumu videosu:

Fosillerle ilgili önemli bazı bilgiler:
– Eski zamanlarda yaşamış canlılar hakkında bilgi verir.
– Bitkilerin, hayvanların, mantarların ve mikroskobik canlıların fosilleri bulunabilir.
– Ayak izi, taşlaşmış dışkı da fosil sayılır.
– Geçmiş yılların iklimi hakkında da bilgi verebilir.
– Fosiller daha çok bataklık alanlarda oluşur.
– Fosillere genellikle kayaçların içinde rastlanır.
– Benzer derinlikteki fosiller yakın zaman diliminde yaşamış olabilir.
– Nadiren tüy, tırnak, saç gibi dokular fosilleşebilir.
– Fosillerle ilgilenen bilim dalı paleontoloji, bilim insanına paleontolog denir.

Çeşitli minerallerden oluşan kaya parçalarına genel olarak kayaç denir. Bunlar fabrikalarda yeni ürünlerin elde edilmesinde kullanılır. Kayaçlar olmasaydı günlük hayatta kullandığım pek çok ürün elde edilemezdi.

• Tarihin eski çağlarında insanlar kayaçlardan balta, bıçak, ok, çekiç benzeri basit el aletleri yapmışlardır.
• Mermer üretimi
• Kömür üretimi
• Bazı kayaçlar elmas yapımında kullanılır.
• Granit mutfak tezgahı ve zemin döşemede,
• Bazalt, asfalt ve yalıtım malzemesi yapımızda,
• Kil, çimento, tuğla, kiremit yapımızda,
• Grafit, çeşitli yağlayıcılarda ve kurşun kalem ucu yapımında,
• Ponza, ponzataşı üretimi ve dolgu maddesi olarak,
• Diyabaz beton üretiminde kullanılır.

Çevremizde doğal seslerin yanında araçların ve işletmelerin ve çeşitli cihazların neden olduğu sesler de vardır. Bu ses kaynaklarından çıkan sesler rahatsız edeci boyutlara ulaşırsa buna gürültü denir. Gürültü de ses kirliliğine neden olur.

Ses kirliliği Nerelerde Fazladır?
– Büyük şehirlerde
– Fabrikalarda
– Spor salonlarında
– Konser alanlarında vb.

Ses Kirliliğinin İnsan Sağlığına Zararları
– İşitme kaybına neden olur.
– Kalp ve solunun sağlığında bozulma
– Uykusuzluk, ülser gibi sorunlara neden olur
– Stres (sinirlilik)
– Bir işe dikkatini toplayamama
– Ses kirliliğinin doğal yaşamı da olumsuz etkiler. Orman yakınlarına yapılan fabrikalar ya da orman içinden geçen karayolları hayvanları olumsuz etkiler.

Ses Kirliliğini Olumsuz Etkilerinden Korunmak İçin Yapılabilecekler:
– Ses kirliliğine neden olan durumları yetkililere bildirmek
– Toplu taşıma, bisiklet kullanılarak araç gürültüsü azaltılmalı
– Geç saatlere kadar müzik çalan eğlence mekanları denetim altına alınmalı
– Gürültülü çalışan fabrika vb. yapılar şehir dışına kurulmalı
– Otoyolların kenarı ağaçlandırılarak sesin dağılması engellenmeli
– Binalarda ses yalıtımı malzemeleri kullanılmalı
– Yüksek ses bulunan ortamlarda kulakları koruyucu kulaklıklar kullanılmalı

Doğada çeşitli ses kaynakları vardır. İnsanlar, diğer canlılar gibi sesi iletişim için kullanırlar. Bu nedenle sesi daha iyi kullanmak için çeşitli teknolojiler geliştirmişlerdir.

Ses Şiddeti:
– Ses kaynaklarından çıkan sesi duymamızı sağlayan özelliktir.
– Fısıltıyla konuşurken ses şiddeti az, bağırdığımızda fazladır.
– Ses şiddeti çok azsa o sesi duyamayız.
– Ses kaynağından uzaklaştıkça ses şiddeti azalır.

Ses Şiddetini Artırmak İçin Teknolojiler:
– Megafon
– İşitme cihazı
– Mikrofon ve Hoparlör

Sesi Kaydetmeye Yarayan Araçlar
– 1877’de Thomas Edison sesi kaydetmeyi başardı.
– Bu alete fonograf denir.
– Eskiden ses plaklara kaydedilirdi. Plaklar da gramofonda dinlenebilirdi.
– Yine eskiden telegrafon isimli bir aletle ses kaydetmek mümkün oluyordu.
– Daha sonra plastik teyp kasetleri yaygınlaştı.
– Sonra CD’ler ve CD çalarlar.
– Günümüzde sesler telefon ve bilgisayarlarda olduğu gibi dijital ortamda kaydedilmektedir. Mikrofondan alınan ses elektronik cihazın belleğine kaydedilmektedir.

Işık kirliliğinin Nedenleri:
– Gereğinden fazla ışık kaynağı kullanmak.
– Işık kaynağını doğru şekilde yerleştirmemek

Işık Kirliliğinin Zararları
– Göçmen kuşların göç rotalarının bozulmasına neden olur.
– Gece yıldızların görünmesine engel olur.
– Deniz kaplumbağalarının yumurtadan çıkınca denize ulaşmasına engel olur. Yavrular ışığa doğru giderler.
– Teleskop gözlemlerini engeller. Bu nedenle gözlem evleri şehirlerden uzaklara yapılır.

Işık Kirliliğini Engellemek İçin Neler Yapılabilir?
– Gereksiz aydınlatmadan kaçınmak gerekir.
– Gece belirli saatlerde sonra sokak lambaları kapatılmalıdır.
– Dış ortamdaki lambaların ışığı yere bakacak şekilde ayarlanmalı, ışık gökyüzünü aydınlatmamalıdır.
– Uzun süre aydınlatmaya gerek olmayan alanlarda harekete duyarlı ampuller kullanılmalıdır.

Işık kirliliği açısından doğru ve yanlış aydınlatma örnekleri:

Güneş ışığının olmadığı veya yetersiz olduğu zamanlarda çeşitli aydınlatma teknolojileri kullanırız.Çalışma masamızda kullandığımız masa lambası, odamızda kullandığımız tavam lambası, sokakları aydınlatan lambalar vb. bu amaçla kullanılır.

Aydınlatma araçlarını kullanırken doğru aydınlatma yapmanın çeşitli faydaları aşağıda verilmiştir:

• Enerji tasarrufu sağlar
• Göz sağlığını korur
• Para tasarrufu sağlar
• Gereksiz aydınlatmaya engel olur
• Işık kirliliğini azaltır

Doğru aydınlatma için neler yapmalıyız?

1. Uygun Ampul Seçimi
Kullandığımız ışığın rengi gün ışığına yakın olmalı. Gözü yormamalı. Işığın parlaklığı çok fazla veya az olmamalıdır.

2. Işık Kaynağının Mesafesi
Işık kaynağına uydun mesafede olmak gerekir. Çok yakındaki bir ampul gözümüzü yorar.
Benzer şekilde tv, bilgisayar gibi ekranlara da takından bakmak göz için zararlıdır.

3. Işığın Geliş Açısı
Işık göze doğrudan gelmemelidir. Ayrıca yazı yazarken veya kitap okurken vücudumuzun gölgesi sayfaya gelmemelidir. Bu nedenle ışık kaynağı arkamızda değil, önümüzde olmalıdır. Ayrıca ışığın soldan gelecek şekilde olması elimizin gölgesinin yazıya gelmesini engeller

4. Sokak Aydınlatması
Sokak lambaları doğrudan yere bakmalı, gökyüzüne ışık kaçmamalıdır. Böylece hem ışığı daha verimli kullanmış oluruz hem de ışık kirliliğini engelleriz.

5. Televizyon Seyrederken
Tv, tablet gibi ekranlara karanlıkta bakmak göz sağlığını bozar. Ekran parlaklığı ortam aynı ışık değerlerinde olmalıdır.

6. Güneş Işığı
Güneş ışığına ve parlak bir ışık kaynağına doğrudan bakmak gözler için zararlıdır. Ayrıca standartlara uygun güneş gözlüğü kullanmak gerekir.

7. Kitap Okuma Mesafesi
Kitap okurken kitapla aramızda 30 40 santim mesafe olması gerekir.

Eski Aydınlatma Teknolojileri
İnsanoğlunun ilk kullandığı aydınlatma aracı ateş olmuştur. Bu ateş daha çok odun ateşi gibiydi. Sonra başka teknolojiler de kullanıldı:

• Ateş
• Meşale: Odunun ucuna çam reçinesi sürülerek yakılır.
• Kandil: Pişmiş kilden yapılan kaplara konulan hayvansal yağlar yakılarak ışık verir
• Mum: Katı haldeki hayvansal yağlardan elde edilen bir yöntemdi. Günümüzün mumlarında hayvansal yağ kullanılmaz.
• Gaz lambası: Gaz yağıyla çalışan bir teknolojiydi.

Günümüzde Kullanılan Aydınlatma Teknolojileri

• Akkor Lamba: Flaman isimli metal bölümün ısınmasıyla ışık verir.Günümüzde kullanımı giderek azalmaktadır. Fazla elektrik harcar.
• Floresan Lamba: Akkor lambalardan daha tasarrufludur. İçinde iletken ve parlayan gaz bulunur.
• Led Lamba: Hem az enerji harcar, hem de uzun ömürlüdür. Günümüzde çok yaygın kullanılmaktadır.
• Halojen Lamba: Akkor lambalara benzer. Akkorlardan daha az enerji harcar. Floresan ve lede göre enerji tüketimi yüksektir.

Aydınlatma Araçlarının Yaşamımızdaki Önemi
Dünyamızın ışık kaynağı Güneş’tir. Güneş ışığının giremediği alanlarda ve gece olduğunda işlerimizi yapabilmek için ışık kaynaklarına ihtiyaç duyarız.
Aydınlatma araçları;
– Gece şehirlerin güvenliğini sağlar.
– Otomobille gece de yolculuk yapmayı sağlar.
– Ambulans, itfaiye gibi araçların tanınmasını sağlar.
– Trafik ışıklarının çalışmasını sağlar.
– Reklam tabelalarının ve eczane gibi dükkanların daha kolay fark edilmesini sağlar.
– Hastanelerde ameliyatların daha kolay yapılmasını sağlar.
– Yeterince ışık almayan odaların aydınlatılmasını sağlar.
– Fabrikalarda gece de iş yapılmasını sağlar.

Bir maddenin saf olabilmesi içinde sadece tek çeşit madde bulundurmasıyla mümkündür.
Örneğin saf altın dediğimizde içinde altından başka bir madde bulunmuyor demektir.
Saf Maddelerin Özellikleri:

• Tek çeşit maddeden oluşurlar.
• Küçük parçalara bölünse de parçalar aynı özelliği gösterir.
• Saf maddeler her yerlerinde aynı özelliği gösterir.

Saf maddelere Örnekler:

• Tuz
• Şeker
• Altın
• Su
• Oksijen
• Demir
• Gümüş vb.

KARIŞIM
İki veya daha fazla saf maddenin özelliklerini kaybetmeden birleşmesiyle oluşan maddelere karışım denir.
Karışımların Özellikleri:

• 2 veya daha fazla madde çeşidi bulundurur.
• Her yerinde aynı özelliği göstermez.
• Küçük parçalara ayrıldığında parçalar farklı özellikler gösterebilir.
• Karışımı oluşturan maddeler çeşitli yöntemlerle birbirinden ayrılabilir.

Karışımlara Örnekler:

• Toprak
• Ayran
• Salata
• Çorba
• Hava vb.

Karışımların Ayrılması
Karşımı oluşturan saf maddeler çeşitli yöntemlerle birbirlerinden ayrılabilir. Bu yöntemlerin bazılarını inceleyelim.

Eleme:
Katı maddelerin karışımlarını ayırmada kullanılan bir yöntemdir.
Elenecek maddelerin tanelerinin büyüklüğü birbirinden farklı olmalıdır. Küçükler elekten geçer, büyükler elekte kalır.
Örnek: Kum çakıl karışımı, kepek ve un karışımı, kömür ve kömür tozu karışımı.

Süzme:
Bu yöntem katı ve sıvılardan oluşan karışımları ayırmada kullanılır.
Örnek: Çayın süzülmesi, pirincin süzülmesi, makarnanın sudan ayrılması.

Mıknatısla Ayırma
İçinde mıknatıs tarafından çekilen metaller bulunan karışımlarda bu yöntemi kullanabiliriz.
Örnek: Buğday toplanırken metal parçaları tanelerin arasına karışabilir. Bu taneler mıknatısla ayrılabilir. Kum ve demir tozu karışı mı da mıknatısla ayrılabilir.

KARIŞIMLARIN AYRILMASININ ÜLKE EKONOMİSİNE KATKISI

Topraktan çıkarılan madenler başlangıçta saf değildir. Taş,toprak ve diğer madenlerden oluşan bir karışımdır. İstenilen madenin elde edilmesi için bu karışımın ayrılması gerekir.

Karışımları ayırma yöntemleri geri dönüşüm işlemlerinde de kullanılır.
Cam, plastik, alüminyum, demir gibi maddelerden yapılan ürünler kullanıldıktan sonra geri dönüşüm noktalarında toplanır. Çeşitli karışım ayırma yöntemleri kullanılarak tekrar kullanılabilir hale getirilirler.

Geri dönüşüm yoluyla üretilen ürünler topraktan maden çıkarılarak üretilenlere göre çok ucuzdur. Daha az enerjiye ihtiyaç duyar. Çevreye zarar vermez ve üretim süresi daha kısadır.

Isı bir enerjidir. Maddeler dışarıdan ısı aldıklarında veya kendi ısılarını kaybettiklerinde çeşitli değişiklikler yaşarlar. Bunları inceleyelim:

1- Isınma ve Soğuma

• Isı alan maddelerin sıcaklığı artar. Yani bu meddeler ısınır.
• Isı veren maddelerin ise sıcaklığı azalır. Yani bu meddeler soğur.

Çaydanlığa koyduğumuz soğuk suyu ocakta ısıtmaya başlarsak suyun sıcaklığı artmaya başlar.

Buzdolabına koyduğumuz dondurma ısı kaybeder ve sıcaklığı azalır.
Bu olayların nedeni maddelerin ısı alışverişi yapmasıdır.

• Sıcaklık termometreyle ölçülür.
• Isı alışverişi sıcaktan soğuğa doğru gerçekleşir.

2 – Hal Değiştirme
Maddenin katı, sıvı, gaz halleri arasında geçiş yapmasına hal değişimi denir.

• Katıdan sıvı hale geçmeye ERİME denir.
  Eriyen maddeler dışarıdan ısı alır. (ısınma)
• Sıvıdan katı hale geçmeye DONMA denir.
  Donan maddeler dışarıya ısı verir. (soğuma)
• Sıvıdan gaz hale geçmeye BUHARLAŞMA denir.
  Buharlaşan maddeler dışarıdan ısı alır. (ısınma)