İnsanlar tarafından kullanıldıktan sonra işe yaramaz hale gelen, kullanım ömrünü tamamlayan maddelere atık denir. . Atıklar ev, sanayi, okul, hastane vb. alanlarda oluşabilir.
Evlerde oluşan atıklara ise evsel atık denir.

Evsel atıklara örnek olarak;

• Yiyecek atıkları
• Atık yağ
• Poşet
• Bebek bezi
• Kağıt
• Peçete
• Ambalaj ve plastik kutular sayılabilir.

Katı Atıklar

• Pet şişe
• Pil
• Kağıt
• Cam
• Ambalaj
• Metal parçalar
• Akümülatör
• Kumaş

Sıvı Atıklar

• Atık yağ
• Kanalizasyon atıkları
• Deterjan
• Çamaşır suyu
• Kimyasal temizleyiciler

Geri Dönüştürülebilir Attıklar
Evsel atıklardan bazıları geri dönüşüm tesislerinde bazı işlemlerden geçerek tekrar kullanılabilir hale gelebilir. Bunlara örnekler verelim:

• Kağıt
• Cam
• Akümülatör
• Pil
• Alüminyum  (kola kutusu)
• Demir, çelik, bakır gibi metaller
• Elektronik atıklar
• Otomobil lastiği

Geni Dönüştürülemeyen Atıklar

• Meyve kabukları
• Ekmek, yemek vb. gıda atıkları
• Atık yağ (başka maddelere dönüştürülebilir ama tekrar yağ yapılamaz)
• Deterjan ve sabun
• Kozmetik ürünleri

Geri dönüşümüm pek çok olumlu yönü vardır. Atık maddeler tekrar kullanıldığı için çevreye olan zararları azalır. Yeni bir ürünü geri dönüşümle üretmek daha az enerji gerektirdiği için enerji tasarrufu sağlar. Ham madde tüketimini azaltır.

Yeniden Kullanma

Bazı atıklar geri dönüştürülmek yerine başka bir ürün olarak da kullanılabilir. Örneğin konserve kutularından saksı, kavanozlardan kumbara, otomobil lastiklerinden oturak, karton kutulardan oyuncak yapmak gibi çalışmalar bu kapsama girer.

Doğadaki çoğu madde karışım özelliğindedir.
Örnek verecek olursak yiyeceklerin neredeyse tamamı, hava, çeşme suyu, denizler, toprak, tahta, ağaçlar vb. birer karışımdır.

Gördüğümüz gibi doğadaki maddelerin büyük çoğunluğu karışım halinde bulunur.

Karışım Nedir?
İki veya daha fazla madde aralarında kimyasal bağ olmadan bir araya gelirse bu karışım olur.
Örneğin tuz ve şekeri bir kaba koyarsak aralarında kimyasal bağ gerçekleşmez. Tuz hala tuz, şeker hala şekerdir. Sadece iç içe geçmiş durumdadırlar.
Soluduğumuz hava da bir karışımdır.
Havada Azot, Oksijen, karbondioksit gibi gazlar bulunur.

Yukarıda hava karışımının içinde bulunan tanecikler görülmekte. Hava çeşitli bileşik ve elementlerden oluşmuş bir karışımdır.
Şekilden de görebileceğimiz gibi karışımı oluşturan tanecikler birbirinden ayrıdır, yani aralarında bağ yoktur.

Karışımların Özellikleri

• Karışımı oluşturan maddeler kimyasal özelliklerini kaybetmez.
• Karışımlarda fiziksel değişim gerçekleşir.
• Karışımların belirli bir erime-kaynama noktası yoktur.
• Karışımların belirli bir birleşme oranı yoktur.
• Karışımlar formül veya sembolle gösterilmez.
• Karışımı oluşturan maddeler fiziksel yollarla ayrılabilirler. Bu yöntemler buharlaştırma, süzme, eleme, suda yüzdürme, mıknatısla çekme, ayrımsal damıtma, ayırma hunisi vb.

KARIŞIM TÜRLERİ

Heterojen Karışım – Adi Karışım
Karışımı oluşturan maddeler karışımın her yerinde eşit olarak dağılmıyorsa bu tür karışımlara heterojen karışım denir.
Heterojen karışım her yerinde aynı özelliği göstermez.
Örneğin kum ve su karışımını düşünelim.
Kum dibe çöker su ise üstte kalır. İki madde tam olarak birbiri içinde dağılmaz. Karşımın üstünde su altında ise kum vardır.

Heterojen Karışıma Örnekler
Toprak, Tebeşir tozu+su, sıvı yağ+su, tuz+şeker, çorba, yemekler, odun talaşı su karışımı vb.

Homojen Karışım – Çözelti
Karışımı oluşturan maddeler karışımın her yerinde eşit olarak dağılmışsa bu bir homojen karışımdır.
Homojen karışım her yerinde aynı özelliği gösterir.
Örneğin çeşme suyu, su ve minerallerden oluşan bir karışımdır. Bir bardak suyu düşünelim. Bardağın üstü, altı, sağı solu, yani, her yerinde aynı özellikte su bulunur. Demek ki çeşme suyu homojen bir karışımdır.

Homojen Karımıma Örnekler
Tuzlu su(karıştırılmış), şekerli su, kola, gazoz, hava, metal alaşımları (çelik, pirinç, lehim), kolonya, sirke, tentürdiyot, çeşme suyu.

Aşağıda homojen ve heterojen karışım resimleri gösterilmiştir.

Homojen karışımlarda yani çözeltilerde karışımın çok iyi gerçekleşmesinin nedeni karışımı oluşturan maddelerden birinin diğerinin çözmesidir.
Örnek verirsen tuzlu suyu düşünelim.
Su, tuzu içinde çözer. Yani homojen şekilde karıştırır.
Çözücü ve çözünen örnekleri:
Tuzlu su ————  Çözücü : Su,  Çözünen : Tuz
Mürekkepli su —– Çözücü : Su,  Çözünen : Mürekkep
Çay  —————– Çözücü : Su,  Çözünen : Çay
Çeşme suyu  ——- Çözücü : Su,  Çözünen : Mineraller

Çözücü ve çözüneni bulurken zorlanırsak şu önemli noktaları hatırlamalıyız:

• Sulu çözeltilerde su her zaman çözücüdür.
• Su olmayan çözeltilerde karışımda hangi maddenin oranı daha fazlaysa çözücü o maddedir.

Çözeltiler 3 dala ayrılır.
1. Elektriği iletme özelliğine göre çözeltiler
A- ELEKTROLİT ÇÖZELTİ
Elektrik akımını iletebilen çözeltilerdir.
Limonlu su, tuzlu su, sirkeli su elektrolittir.
Elektrolit çözeltilerde çözünen madde +, – yüklü iyonlara ayrışarak çözünür. İletkenliğin nedeni budur.

B- ELEKTROLİT OLMAYAN ÇÖZELTİ
Elektrik akımını iletmeyen karışımlardır.
Şekerli su, alkollü su, hava elektrolit değildir.
Elektrolit olmayan çözeltilerde çözünen madde yüksüz moleküllere ayrılarak karışır. Bu nedenle elektriği iletmez.

2. Çözünen Madde Miktarına Göre Karışımlar
A- DERİŞİK ÇÖZELTİ
İçinde çözünen madde daha çok olan çözeltidir. Örneğin aynı miktarda iki bardak çaydan içine daha fazla şeker koyulan diğerinden daha derişiktir.

B- SEYRELTİK ÇÖZELTİ
Seyreltik Çözelti içinde çözünen miktarı az olan karışımdır.
Aynı miktardaki iki bardak çaydan içine daha az şeker atılan seyreltiktir.
Derişik ve seyreltik çözeltileri daha ayrıntılı incelemek için tıklayın >>>

3. Fiziksel Hale Göre Çözeltiler
Çözeltileri oluşturun karışımlar katı-sıvı-gaz olabilir.
Örneğin şekerli su çözeltisi bir katı-sıvı çözeltisidir. Şeker katı, su ise sıvıdır

Karışımlar iki veya daha fazla maddenin özelliklerini kaybetmeden bir araya gelmesiyle oluşur. Karışımlar saf maddeler değildir ve kendilerini oluşturan maddelere ayrılabilirler.

Karışımlar farklı özellikte olduğu için ayırma yöntemleri de farklılık gösterir.

1. Buharlaştırma Yöntemi
Katı sıvı karışımlarını ayırmak için kullanılır. Tuzlu suyu örneğini incelersek;
tuzlu su önce kaynatılır ve su buharı tuzdan ayrılır. Buhar bir kanal içinde soğutularak tekrar suya dönüştürülür. Böylece tuz ve su ayrı kaplarda elde edilmiş olur.
Deniz suyundan tuz elde etmek için kullanılabilir.

2. Mıknatıs Kullanma
Bazı karışımlar mıknatısın bazı metalleri çekme özelliğinden yararlanarak ayrılır. Örneğin demir tozu ve kum karışımı mıknatıs yardımıyla ayrıştırılabilir.

3. Eleme
Katı-katı karışımlarını ayırmak için kullanılan yöntemdir. Taneciklerin boyut farkından yararlanılır. Yani taneciklerin bazıları büyük bazıları küçük olmalıdır. Örneğin kum ve çakıl karışımı.

4. Süzme
Katı-sıvı karışımların ayrılmasını sağlar. Sıvı süzgeçten geçerken katı kalır. Örneğin makarnanın sudan ayrılması süzme yöntemiyle gerçekleştirilir.

5. Yüzdürme
Katı-sıvı karışımlarında kullanılır. Maddelerden birinin bir sıvı içinde yüzebiliyor olması gerekir. Örneğin odun talaşıyla çakıl karışımı yüzdürülerek ayrılabilir. Bu yöntem daha çok madencilikte kullanılır.

6. Ayrıma Hunisi
Sıvı-sıvı karışımlarında uygulanır. Birbirine karışmayan su ve sıvı yağ gibi karışımlarda ayırma hunisine yerleştirilir..

7. Savurma
Katı-katı karışımlarını ayırmak için kullanılır. Karışımda bulunan maddelerden bir tanesinin rüzgarda uçuşacak hafiflikte olması gerekir.

8. Ayrımsal Damıtma
Damıtma yöntemi sıvı – sıvı karışımları ayırmakta kullanılır.
Kaynama noktası farkından yararlanarak sıvılar ayrılır.
Örneğin su ve alkol karışımını ayırmak için bu yöntem kullanılabilir.

İki veya daha fazla atomun özelliklerini kaybederek bir araya gelmesi sonucu oluşan yeni özellikli maddeye BİLEŞİK denir.
Doğada sayamayacağımız kadar çok bileşik vardır.
Bazı bileşikler yapay olarak da oluşturulabilir.
Aşağıda verilenler, çok sbilinen bazı bileşiklerdir.

–

Su
Formülü: H₂O
Atom sayıları: 2 tane hidrojen, 1 tane oksijen
Kullanım alanları: Dünyanın ve vücudumuzun yaklaşık 3/4 ü sudan oluşur. Bitki ve hayvanların yaşaması için gereklidir.

_______________________

Amonyak
Formülü: NH₃
Atom sayıları: 1 tane azot, 3 tane hidrojen
Kullanım alanları: Patlayıcı madde yapımında. Gübre ve temizlik ürünlerinde amonyak bulunur.

__________________________
Karbon dioksit
Formülü: CO₂
Atom sayıları: 1 tane karbon, 2 tane oksijen
Kullanım alanları: Bitkiler fotosentez yaparken karbondioksit kullanır. Yangın söndürme tüplerinde ve kola gibi gazlı içeceklerde kullanılır.

_________________________

Kükürt dioksit
Formülü: SO₂
Atom sayıları: 1 tane kükürt, 2 tane oksijen
Kullanım alanları: Şeker fabrikalarında kullanılır. Hava kirliliği sonucu asit yağmuru oluşmasına neden olur.

_______________________

Basit şeker (Glikoz)
Formülü: C₆H₁₂O₆
Atom sayıları: 6 tane karbon, 12 tane hidrojen, 6 tane oksijen
Kullanım alanları: Şeker besinlerin içinde karbonhidrat olarak bulunur. Glikoz ismiyle de bilinir.

_________________

Etil Alkol
Formülü: C₂H₅OH
Atom sayıları: 2 tane karbon, 6 tane hidrojen, 1 tane oksijen
Kullanım alanları: Kozmetik ürünlerde kullanılır.Tıbbi cihaz ve laboratuvar malzemelerinde dezenfektan olarak yararlanılır.

_____________________

Hidrojen Klorür
Formülü: HCl
Atom sayıları: 1 tane hidrojen, 1 tane klor
Kullanım alanları: Temizlik malzemelerinde kullanılır. Midede bulunan asittir.

Diğer bazı bileşikler:
Karbonmonoksit: CO :  1 karbon, 1 oksijen
Karbonat: CO ₃ : 1 karbon, 3 oksijen
Alüminyum Klorür AlCl ₃ :1 alüminyum, 3 klor
Kalsiyum Karbonat: CaCO ₃ : 1 kalsiyum, 1 karbon, 3 oksijen
Bakır Sülfat : CuSO ₄ : 1 bakır, 1 kükürt, 4 oksijen
Bakır Klorür: CuCl ₂ : 1 bakır, 2 klor

Element ve bileşiklerin içinde sadece tek bir madde özelliği bulunur.

• Altın yüzükte sadece altın özelliği,
• Demir bir çubukta sadece demir özelliği,
• Şekerde sadece şeker özelliği,
• Alkolde sadece alkol özelliği bulunur.

Bu maddeler tek bir özellik taşıdıkları için saf maddelerdir.

• Hava, oksijen, azot, karbondioksit gibi farklı özellikleri taşır.
• Çeşme suyu su ve çeşitli minerallerin özelliklerini taşır.
• İyotlu tuz, iyot ve tuz özelliklerini taşır.
• Toprak su, taş ve çeşitli mineraller taşır.

Bu maddeler içinde farklı maddelerin özelliklerini taşıdıkları için saf değillerdir.

Saf olmayan maddelere KARIŞIM denir.

Saf maddeler tek bir maddenin özelliğini gösterirler. Örneğin tuz saf maddedir. İyotlu tuz ise saf değildir.
Şeker saf maddedir ama şekerli su saf madde değildir.

Saf maddeler iki gruba ayrılır. Bunlar elementler ve bileşiklerdir.

1.Element
Aynı cins atomların bir araya gelmesiyle oluşan yapılara element denir. Bilinen elementlerin sayısı yaklaşık 120 tanedir. evrendeki tüm maddeler bu elementlerden oluşur. Çok bilinen elementlere hidrojen, oksijen, sodyum, karbon, demir, altın, gümüş, cıva, çinko, bakır, alüminyum örnek olarak verilebilir.

Elementler sadece o elementin özelliğini gösterdiği için saf maddedir.

Yukarıda dört farklı element modeline baktığımızda her elementin sadece 1 çeşit atomdan oluştuğu görülebilir.

2. Bileşik

İki veya daha fazla atom bir araya gelip özelliklerini kaybeder ve yeni bir madde oluşur. Bu madde kendini oluşturan atomların özelliklerini taşımaz. Bu tür maddelere bileşik denir. Bileşikler elementler gibi saf maddelerdir.

Doğada çok sayıda bileşik vardır. Bu bileşiklere örnek olarak;
Karbondioksit, su, şeker, tuz, alkol, amonyak, metan, hidrojen klorür, karbonat vb. sayılabilir.

Yukarıda dört farklı bileşiğe ait molekül modelleri gösterilmiştir.

Gruplar halinde birleşmiş olan atomlara molekül denir. Molekül haldeki atomlara moleküler yapılı da denir.

Moleküller element ve ya bileşik halinde olabilir.

element molekülleri aynı cins atomlardan, bileşik molekülleri ise farklı cins atomlardan oluşur.

Moleküller az sayıda atomdan oluşuyorsa basit yapılıdır. Oksijen, hidrojen, iyot gibi moleküller 2 atomludur ve basit yapılıdır. Glikoz molekülü 24 atomdan oluşur ve 2 atomlulara göre daha karmaşık yapılıdır.

Demir bir çubuk demir atomlarından oluşur.
Alüminyum bir tabak ise alüminyum atomlarından oluşur.

Element

Aynı cins atomlar bir araya geldiğinde element adını alır.

Elementleri oluşturan atomlar bazen ikili veya üçlü guruplar oluştururlar. Bunlara element molekülü denir.

Bileşik

İki veya daha fazla farklı türde atomun bir araya gelerek oluşturduğu yeni maddeye bileşik denilir.
Örneğin:
İki hidrojen atomu ve bir oksijen atomu = Suyu oluşturur.
Bir karbon ve iki oksijen atomu = Karbondioksidi oluşturur.
Bir sodyum atomu ve bir klor atomu = Tuzu oluşturur

Bileşikler şekillerine göre ikiye ayrılır.
Molekül yapılı bileşikler ve molekül yapılı olmayan bileşikler.
Molekül yapılı bileşik: Bileşiği oluşturan atomlar gruplar halinde bulunuyorsa molekül yapıdadır.
Molekül yapılı olmayan bileşik: Bileşiğin atomlar grup olarak değil de yığınlar halinde kümelenmiştir.

Moleküldeki Atom Sayıları

Yukarıdaki şekilde;

• Molekül sayısı = 1
• Hidrojen sayısı = 2
• Oksijen sayısı = 1

Yukarıdaki şekilde;

• Molekül sayısı = 2
• Karbon sayısı = 2
• Hidrojen sayısı = 6

 

Çok Atomlu Bileşikler
Bileşikler sadece az sayıda atomun birleşmesiyle oluşmaz. Bazı bileşik molekülleri onlarca atomun bir araya gelmesiyle oluşur.
Örneğin şeker(glikoz) atomu 24 atomun birleşmesiyle oluşmuştur.

Glikoz atomunda 6 tane karbon, 12 tane hidrojen ve 6 tane oksijen bulunur.
Çok atomlu moleküllere örnek olarak karbonhidrat, protein ve yağlar verilebilir.

–

 

Saf Madde

İçinde sadece tek cins özellik barındıran maddelerdir. Tüm element ve bileşikler saf maddedir.

Örneğin su bir bileşiktir ve saftır. Ama çeşme suyu içindeki minerallerden dolayı saf madde sayılmaz. Çeşme suyunda hem suyun özelliği hem de minerallerin özelliği bulunur.

Moleküldeki atom çeşidi ve sayısı

Saf maddelere bazı örnekler: 

• Tencere kapağında buhardan oluşan su.
• Demir
• Karbondioksit
• Oksijen
• Gümüş
• İyot
• Tuz …

Saf olmayan maddelere bazı örnekler:

• Çeşme suyu
• Süt
• Hava
• İyotlu tuz
• Meyve suyu
• Çelik
• Toprak